«Սոցիալական ցավագին խնդիրներն առջևում են. եթե հրատապ միջոցներ չձեռնարկվեն, ապա սոցիալական բունտն իրեն սպասել չի տա». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Երկրում մոլեգնող գնաճի, սոցիալական դրության ավելի ու ավելի վատթարացման, ինչպես նաև պետության առաջնահերթ խնդիրների շուրջ «Փաստը» զրուցել է տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, էկոնոմիկայի նախկին փոխնախարար Գագիկ Վարդանյանի հետ:

-Պարո՛ն Վարդանյան, Հայաստանի սպառողական շուկայում գնաճը շարունակվում է: 2022-ի հունվարին 2021-ի հունվարի նկատմամբ, պաշտոնական տվյալներով, գնաճը կազմել է 7,1 %, թեպետ կան առանձին ապրանքատեսակներ, որոնց գնաճն անցնում է 50 տոկոսը: Ընդհանուր առմամբ, գնաճային ինչպիսի՞ ֆոն ունենք:

-Լավ ֆոն, որովհետև երկու անգամ հավի ձվի գինն իջել է: Սա, իհարկե, դառը կատակ է: Այդ հարցով պետք է զբաղվի Մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողովը, անկախ այն բանից, որ սպառողներն այս առումով որոշ ժամանակ կշահեն: Միևնույն ժամանակ, որոշ արտադրողներ, որոնք կփորձեն հետագայում գների խիստ բարձրացմամբ վերականգնվել, վնասներ կկրեն: Ընդհանուր առմամբ, գների հաճախակի և մեծ ամպլիտուդով տատանումները լավ երևույթ չեն: Գների անկմանն էլ պետք է զգուշավոր վերաբերվել: Օրինակ՝ կարծես, մրգի գները նվազել են, իսկ տավարի մսի գինը չի բարձրացել: Հատկանշական է, որ ներկրվող որոշ արևադարձային մրգատեսակներ էլ այս տարի համեմատաբար ցածր գին ունեն: Ցածր գինը կարող է նաև բնակչության սոցիալական վիճակի վատթարացման ցուցիչ լինել, այսինքն՝ մարդկանց գնողունակությունն ընկել է: Ինչ վերաբերում է սպառողական գների ինդեքսին, որն, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, կազմել է 7,1 %, ապա սա միջինացված ցուցանիշ է, որը ոչինչ չի ասում իրավիճակի մասին: Դա նույնն է, թե ասեն, որ հիվանդանոցում հիվանդների միջին ջերմաստիճանը 36,6 է:

Զարգացած երկրների պարագայում այդ միջին ցուցանիշը որպես ցուցիչ կարող է դիտարկվել, բայց Հայաստանն աղքատ երկիր է, թեպետ ընդգրկված է միջինից բարձր եկամտով երկրների շարքում: Զբաղվածների ավելի քան 60 տոկոսի միջին աշխատավարձը կազմում է 150 հազար դրամ, իսկ միջին աշխատավարձը 2021 թվականին կազմել է 204 հազար դրամ, հավելաճը՝ 7,6%, ինչը նշանակում է, որ իրական հավելաճը կազմել է 0,5% (7,6-7,1): Սա՝ մակերեսային մոտեցմամբ: Այսինքն, աշխատավարձի ձևով բնակչության ստացվող եկամուտների անվանական աճը կազմել է 0,5%, մինչդեռ իրականում այլ է իրավիճակը: Նույնիսկ, եթե ընդունվի, որ զբաղվածների 80 %-ի աշխատավարձը կազմել է 200 հազար դրամ, ապա դրա առնվազն 80 %-ը ծախսվել է սննդի և կոմունալ վճարումների վրա: Սննդամթերքի և ոչ ալկոհոլային խմիչքների գները բարձրացել են 12,2 %-ով:

Հետևաբար, իրականում միջին աշխատավարձը զբաղվածների մեծ մասի համար պակաս է եղել 24,4 հազար դրամով: Այսինքն, իրականում այն կազմել է 175,6 հազար դրամ, ինչը նշանակում է, որ միջին աշխատավարձը 2020 թվականի համեմատ նվազել է մոտ 8 %-ով: Ավելին՝ բնակարանային ծառայությունների¬՝ ջրի, էլեկտրաէներգիայի, գազի և վառելիքի այլ տեսակների գներն աճել են 2,8 %-ով, հագուստինը և կոշկեղենինը՝ 10,8 %-ով: Այո, որոշ ապրանքատեսակներ թանկացել են ավելին՝ համատարած կերպով, սակայն, հանդիպում են տնտեսվարողներ, որոնք, օգտվելով առիթից, բարձրացնում են ինչ-որ ապրանքատեսակների գներ, որոնք տեղական արտադրության չեն (օրինակ՝ սուրճ): Ի վերջո, կարևորն այն է, թե գնաճի ազդեցությամբ որքանով է աճել սպառողական զամբյուղի արժեքը, տնային տնտեսությունների վերջնական ծախսերի մեջ որքան է կազմել սննդամթերքի վրա կատարված ծախսերի մասնաբաժինը:

-Ներկայիս գնաճի ու առկա տնտեսական իրավիճակի պայմաններում սոցիալական ինչպիսի՞ խնդիրների առաջ կարող ենք կանգնել՝ հաշվի առնելով, որ թե՛ ապրանքների, թե՛ ծառայությունների գնաճին զուգահեռ մարդկանց եկամուտները չեն ավելանում:

-Իսկ ինչպե՞ս կարող են աճել մարդկանց եկամուտները, եթե տնտեսության արտադրողականությունը չի բարձրանում, թեպետ նշվածը նախատեսված է կառավարության ծրագրով: Մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է տնտեսության բարդության աստիճանի բարձրացմանը: Ծրագրով նախատեսված է, որ առաջիկա 10 տարում Հայաստանը պետք է մուտք գործի առաջավոր տնտեսությունների շարքեր: Տեսականորեն հնարավոր է: Մինչդեռ գործնականում¬, երբ տնտեսության պատասխանատուները հույսները դրել են զբոսաշրջության, հանքարդյունաբերության և գյուղատնտեսության վրա, իսկ սահմանային տեխնոլոգիաների մասին խոսում են զուտ տպավորություն թողնելու համար, ապա նման հավակնոտ նպատակն անիրագործելի է: Որպես օրինակ՝ Հայաստանի տնտեսության բարդության համաթիվը, ըստ Հարվարդի համալսարանի Աճի լաբորատորիայի մեթոդաբանության, -0,27 է: Դրա հիմքում արտահանման զամբյուղն է:

Հիմա այդ զամբյուղը ձևավորվում է երկրում թողարկվող արտադրանքից, որի բարդության աստիճանից էլ, ի վերջո, կախված կլինի նշված համաթիվը: Եթե ճամփորդությունը և զբոսաշրջային ծառայությունների բարդության աստիճանը -0,719-ն է, ապա պարզ է, որ դրանով հնարավոր չէ ապահովել բնակչության ընդհանուր բարեկեցությունը, բարձրացնել գնաճի նկատմամբ նրա դիմադրողականությունը: Ասվածը բավարար է, որպեսզի պարզ լինի հետևյալը. սոցիալական ցավագին խնդիրներն առջևում են, եթե հրատապ միջոցներ չձեռնարկվեն, ապա սոցիալական բունտն իրեն սպասել չի տա:

-Տնտեսական բլոկի ներկայացուցիչները բացառապես համաշխարհային շուկայում առկա գնաճի գործոնն են մատնանշում: Ի՞նչ եք կարծում, ամեն դեպքում, տնտեսական բլոկն ամբողջությամբ օգտագործո՞ւմ է գնաճը զսպելու մեխանիզմները:

-Իզուր են այդպես վարվում, քանի որ իրենք կոչված են մեղմելու արտաքին շոկերի ազդեցությունն ազգային տնտեսության վրա:Բայց այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ նշված բլոկը պայմանականորեն երկու մասից է բաղկացած. կառավարություն՝ ի դեմս էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարարությունների, և Կենտրոնական բանկ: Նրանցից յուրաքանչյուրին օրենսդրորեն վերապահված են որոշակի գործառույթներ, որոնց առնչությամբ էլ, հավանաբար, պետք է հայտարարություններ անել ու ոչ միայն: Գնաճի նպատակային ցուցանիշից էական շեղումների դեպքում կառավարությունը պարտավոր է ինդեքսավորել հասարակության սոցիալապես խոցելի շերտերի եկամուտները: Օրինակ՝ կենսաթոշակառուների կենսաթոշակները, պետական հատվածում ցածր վարձատրվողների աշխատավարձերը:

Կառավարություն-մասնավոր հատվածի գործակցությամբ՝ նման քայլեր կարող են ձեռնարկել նաև մասնավոր ընկերությունները: Կենտրոնական բանկին վերապահված է դրամավարկային քաղաքականությունը և այդ համատեքստում գնաճի նպատակադրումը: Փաստորեն, իր գործիքակազմով ԿԲ-ն ի զորու չի եղել զսպելու գնաճը, ինչի արդյունքում մոտ 78 %-ով փաստացի գնաճը գերազանցել է նպատակային ցուցանիշը, այսինքն՝ 4%-ը: Այստեղ խոսքը միայն այն մասին չէ, թե ԿԲ-ն որքանով է հմտորեն օգտագործել իր գործիքակազմը, նշանակալի է նաև երկրի տնտեսության ընդհանուր դիմադրողականության ցածր մակարդակի ազդեցությունը. մասնավորապես՝ հիմնական կապիտալի կուտակման ցածր մակարդակ, արտադրողականություն, ինչպես նաև համախառն խնայողությունների ցածր մակարդակներ, պետական պարտքի հսկայական բեռ, արդեն 2022-ին դրա սպասարկման 200 միլիարդ դրամն անցնող ծախսեր:

Կարող ենք ավելացնել նաև արտաքին առևտրի և վճարային հաշվեկշռի նշանակալի բացասական սալդոները: Մի խոսքով՝ ծայրահեղ հիվանդ տնտեսություն, ինչն ավելի ծանրացել է 2020 թվականի պատերազմի հետևանքով: Համեմատության համար նշեմ, որ, ըստ Eurostat-ի, տարեկան արտահայտությամբ եվրագոտում սպառողական գների աճն արագացել է: Գնաճի արագացման գլխավոր գործոնը մնում է էներգակիրների գների աճը: Նախնական տվյալներով, հունվարին այն կկազմի 28,6 %: Չնայած դրան, սննդամթերքի, ալկոհոլի և ծխախոտի գները հունվարին աճել են 3,6% -ով: Ոչ էներգետիկ արդյունաբերական ապրանքների գները նվազել են 2,3%-ով: Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախագահն օրերս հայտարարեց, որ տարվա ընթացքում իրենք կհասնեն նպատակային ցուցանիշին՝ 3,5%-ի մակարդակին: Այնպես որ, համաշխարհային գներին հղում անելն այնքան էլ ճիշտ չէ:

-Ջուրը և էլեկտրաէներգիան թանկացան, ապրիլից նաև գազի սակագնի բարձրացում է նախատեսվում: Կոմունալ ծառայությունների գների աճը ի՞նչ ազդեցություն է ունենալու արդեն գոյություն ունեցող և չմեղմվող գնաճի վրա: Գնաճի նոր ալի՞ք է լինելու, թե՞ ավելի մեծ խնդիրների ենք բախվելու:

-Գազի և էլեկտրաէներգիայի թանկացումն անհամեմատելի է եվրոպական թանկացումների հետ: Բայց թույլ ու խոցելի տնտեսություններում, բնակչության զգալի մասի ցածր կենսամակարդակի պայմաններում ցանկացած թանկացում ցավալի դրսևորումներ է ունենում: Այնպես որ, ընթացիկ տարում ջրի, էլեկտրաէներգիայի և գազի սակագների բարձրացմամբ գնաճի արդեն իսկ ձևավորված բացասական միտումներն էլ ավելի կուժգնանան: Պայմանավորված այս հանգամանքով՝ երկրում աղքատությունն էլ ավելի կխորանա:

-Ընդհանուր առմամբ, ներկայում ի՞նչ ռիսկերի ու ի՞նչ մարտահրավերների է հանդիպել մեր տնտեսությունը՝ հաշվի առնելով նաև անվտանգային խնդիրները, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորում կոչվող գործընթացի շուրջ առկա այն մտավախությունները, ըստ որի, Հայաստանի տնտեսությունը կարող է կլանվել թուրք գործարարների և թուրք ներդրողների կողմից։

-Եթե կարճ, ապա տնտեսությունը երկու հիմնական անորոշությունների գոտում է գտնվում: Մեկը կապված է համավարակի ազդեցությամբ համաշխարհային տնտեսությունում տեղի ունեցող տեղաշարժերով, մասնավորապես առաքման շղթաների վերադասավորումներով, ինչը թե՛ հնարավորություն է և թե՛ մարտահրավեր: Հայաստանի համար դա մարտահրավեր է, որովհետև ինովացիոն ուժ չունեցող երկիր է և մրցունակության ցածր մակարդակ ունի: Այդ զարգացումների առաջին դրսևորումներից մեկը նաև այն է, որ 2020 թվականին 54 %-ով կրճատվեց օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսքը: Այսինքն, տնտեսության զարգացման համար անհրաժեշտ ներդրումների արտաքին աղբյուրը գրեթե փակվեց:

Երկրորդ անորոշությունն աշխարհաքաղաքական վերադասավորումներն են, ինչի դրսևորումը մեր տարածաշրջանում հանդիսացավ Արցախյան պատերազմը, որով, սակայն, անորոշություններն էլ ավելի մեծացան: Էլ ավելի մեծ են անորոշությունները Թուրքիայի հետ տնտեսական հարաբերությունների զարգացման առումով: Ուղղակի անհամադրելի տնտեսություններ են՝ թե՛ կառուցվածքով, թե՛ մասշտաբով: Իսկ ամենակարևորն այն է, որ երկու երկրների միջև գոյություն ունի տեխնոլոգիական մեծ խզվածք, ինչը Հայաստանի օգտին չէ: Եթե դա լիներ եվրոպական երկիր, գուցե այդպես մտահոգիչ չլիներ: Աշխարհի մյուս երկրների ներդրումների խիստ նվազման պայմաններում մեր որոշ գործարարներ, աստղաբաշխական եկամուտների ակնկալիքով, սպասում են, թե երբ Հայաստան կներհոսեն թուրքական ներդրումները: Դասագրքային մի պարզ ճշմարտություն կա, ըստ որի, եթե կոշտ պայմաններ չդրվեն օտարերկրյա ներդրողների առջև, ապա շահագործման ու քաղաքական ազդեցության մակարդակը կբարձրանա: Եթե մոռանանք, թե ում հետ ենք գործ ունենալու, ապա գայթակղությունը կհանգեցնի մի պարզ բանաձևի՝ բարեկեցություն, հարստություն VS արժանապատվություն, ազգային անվտանգություն…

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում