«Aukus» միջուկային սուզանավերի գործարքի սողանցքը մտավախություն է առաջացնում տարածման մասին

Ավստրալական սուզանավերում միջուկային նյութերը թույլատրող սխեման փորձագետներին անհանգստացնում է՜ անվտանգության հեռացման նախադեպով: Այս մասին տեղեկացնում է Guardian-ը:

Երկուշաբթի օրը Սան Դիեգոյում հայտարարված «Aukus» սխեման առաջին անգամն է, երբ 1968 թվականի Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրի (NPT) սողանցքն օգտագործվում է տրոհվող նյութերը և միջուկային տեխնոլոգիաները միջուկային զենք ունեցող պետությունից ոչ զենք ունեցող պետություն տեղափոխելու համար:

Սողանցքը 14-րդ պարագրաֆն է, և այն թույլ է տալիս, որ ոչ պայթուցիկ ռազմական օգտագործման համար օգտագործվող տրոհվող նյութերը, ինչպես, օրինակ, ռազմածովային շարժիչները, ազատվեն ՄԱԿ-ի միջուկային վերահսկողության մարմնի՝ Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ՄԱԳԱՏԷ) կողմից ստուգումներից և մշտադիտարկումից: Այն նյարդայնացնում է սպառազինությունների վերահսկման փորձագետներին, քանի որ նախադեպ է ստեղծում, որը կարող է օգտագործվել ուրիշների կողմից՝ միջազգային վերահսկողությունից թաքցնելու բարձր հարստացված ուրանը կամ պլուտոնիումը, որը միջուկային զենքի միջուկն է:

Երեքշաբթի օրը ՄԱԿ-ում Չինաստանի առաքելությունը մեղադրել է ԱՄՆ-ին և Մեծ Բրիտանիային «Ակնհայտորեն խախտման համար NPT-ի թիրախն ու նպատակը՝ հավելելով, որ «երկակի ստանդարտների նման դասագրքային դեպքը կվնասի միջուկային զենքի չտարածման միջազգային համակարգի հեղինակությանը և արդյունավետությանը»:

«Աուկուսի կողմից այսօր հրապարակված միջուկային սուզանավերի համագործակցության ծրագիրը բացահայտ գործողություն է, որը միջուկային զենքի տարածման լուրջ վտանգ է ներկայացնում, խաթարում է չտարածման միջազգային համակարգը, խթանում սպառազինությունների մրցավազքը և վնասում է խաղաղությունն ու կայունությունը տարածաշրջանում»,-ասվում է առաքելության մեջ:

Ճապոնիայի վարչապետ Ֆումիո Կիսիդան աջակցում է «Aukus»-ի քայլերին: Այս մասին հաղորդում է Kyodo News-ը։ Կառավարությունը հայտարարել է, որ միջուկային էներգիայով սուզանավերի գնումների ծրագիրը Կիշիդային բացատրվել է Ավստրալիայի վարչապետ Էնթոնի Ալբանեզի հետ երեքշաբթի օրը կայացած հեռախոսազրույցում:

«Aukus»-ի գործընկերները ինտենսիվ քննարկումներ են անցկացրել ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ պլանների շուրջ և քայլեր են ձեռնարկել ռիսկը սահմանափակելու համար: Բանակցությունների սկզբում հնչեց այն միտքը, որ 14-րդ կետը կարող է ընդհանրապես չկիրառվել, և միջուկային վառելիքը կպահվի ՄԱԳԱՏԷ-ի երաշխիքների ներքո: Այնուամենայնիվ, ՄԱԳԱՏԷ-ն պատրաստ չէր իր ստուգումների չափանիշները նվազեցնելու այնքանով, որ գործակալությունը չկարողանա որոշել այցի ժամկետը, և «Aukus»-ի գործընկերները խոժոռվում էին տեսուչների միջազգային խմբին իրենց ժամանակակից սուզանավերում թույլատրելով:

Միջոցների տարածման ռիսկը մեղմելու համար ավստրալացիները համաձայնել են իրենց տարածքում ուսումնական ռեակտոր չունենալ, փոխարենը վարժեցնել իրենց սուզանավերին ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում: Ավստրալիան չի հարստացնի կամ վերամշակի օգտագործված միջուկային վառելիքը, և ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից տրամադրվող տրոհվող նյութը կգա եռակցված բլոկներով, որոնք իրենց կյանքի ընթացքում կարիք չունեն վերալիցքավորվելու: Ավստրալիան պարտավորվել է ձեռք չբերել օգտագործված վառելիքի քիմիական վերամշակման համար անհրաժեշտ սարքավորումներ, որոնք այն օգտագործելի կդարձնեն զենքի մեջ:

«Այս ջանքերի կամ խորհրդակցությունների առաջին օրվանից մենք առաջնահերթություն ենք տվել զենքի չտարածմանը»,-ասել է ԱՄՆ բարձրաստիճան պաշտոնյան:

ՄԱԳԱՏԷ-ի գլխավոր տնօրեն Ռաֆայել Մարիանո Գրոսսին այն կարծիքն է հայտնել, որ «Aukus»-ի գործընկերները «հանձնառու են ապահովելու չտարածման և երաշխիքների ամենաբարձր չափանիշները» և նշել է իր «գոհունակությունը երեք երկրների կողմից մինչ այժմ ցուցաբերած ներգրավվածությունից և թափանցիկությունից»:

«Կարծում եմ, որ երեք երկրները բավականին լրջորեն են վերաբերվում չտարածման ռեժիմին հասցված վնասը մեղմելու փորձերին: Նրանք շատ լավ աշխատանք են կատարել ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ համագործակցելու հարցում»,- ասել է Ջեյմս Էքթոնը՝ Կարնեգի հիմնադրամի միջուկային քաղաքականության ծրագրի համատնօրենը և հավելել,-«Բայց ես դեռ կարծում եմ, որ կա իրական և կոնկրետ վնաս: «Aukus»-ի հետ առաջնային խնդիրը միշտ եղել է նախադեպը, որ Ավստրալիան կլինի առաջին երկիրը, որը կհեռացնի միջուկային վառելիքը ռազմածովային ռեակտորներում օգտագործելու երաշխիքներից: Իմ մտավախությունը երբեք այն չէր, որ Ավստրալիան չարաշահի այդ վառելիքը, այլ այն, որ այլ երկրներ կդիմեն «Aukus»-ին որպես նախադեպ միջուկային վառելիքը երաշխիքներից հանելու համար»: