ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումն անընդունելի ու անարդարացի է. Կամո Աթայան

ՀՀ ԳԱԱ Գիտության հանրամատչելիացման ու զարգացման վարչության պետ,  մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Կամո Աթայանը գրել է․

1988 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ կազմավորումներից՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը, որը կուսակցական լկտի որոշմամբ 1923-ին բռնակցվել էր ԱդրԽՍՀ-ին, օգտվելով տոտալիտար երկրի հերթական «ժողովրդավար» քայլից, մարզխորհրդի որոշմամբ և սահմանադրական իրավունքով խնդրեց կենտրոնական իշխանությանը, մարզը մտցնել ՀԽՍՀ-ի կազմ:

Ադրբեջանի իշխանությունները սվիններով ընդունեցին այդ որոշումը և հարցը միանշանակ «տեղավորեցին» տարածքային պահանջների տիրույթում՝ մոռանալով ազգերի ինքնորոշման անքակտելի իրավունքի մասին: Սկիզբ առավ հայ ժողովրդի ցեղասպանությունների շղթան՝ Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Մարաղայում և այլուր, որի հետևանքով Ադրբեջանում ապրող մոտ 400,000 հայեր դարձան գաղթական:

Շուտով փլուզվեց ԽՍՀՄ-ը: Թվում էր, թե գործող միջազգային իրավունքը կտարածվի և Արցախի հիմնախնդիրը կստանա վերջնական ու արդարացի լուծում, բայց ոչ: Հայ ժողովուրդը ընդամենը ստացավ պատերազմ, այն էլ թուրք-ադրբեջանական տանդեմի դեմ:

Այդ իրավիճակում՝ 1992-ին, միջազգային իրավունքի տառին ու ոգուն համահունչ հռչակվեց Լեռնային Ղարաբաղի՝ Արցախի Հանրապետությունը, որը կարողացավ իր ինքնապաշտպանության ուժերի՝ Պաշտպանության բանակի հնարավորություններով ազատագրել հնամենի հայկական տարածքները, և 1994-ի մայիսին հրադադար պարտադրվեց Ադրբեջանին:

1992-ին Արցախի հարցով նկատելի տեղաշարժ կատարվեց՝ ստեղծվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը՝ ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի և Ֆրանսիայի համանախագահությամբ: Այդ խումբը, որտեղ ներառված են նաև Բելառուսը, Գերմանիան, Իտալիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան, Թուրքիան, Հայաստանը և Ադրբեջանը, պետք է հակամարտության լուծման տարբերակներ գտներ՝ կարևոր երեք սկզբունքների՝ ինքնորոշման, տարածքային ամբողջականության և ուժ չկիրառելու հենքի վրա:

Համանախագահողները շուրջ 28 տարի պարբերաբար այցելում էին Երևան, Բաքու և Ստեփանակերտ ու գտնվում էին որոնումների մեջ: Լուծման տարբերակներից մեկը՝ «Մադրիդյան սկզբունքներ» վերտառությամբ, սկսած 2007-2008 թվականներից ակտիվ քննարկվում էր: Ակտիվ էին նաև համանախագահող երկրների նախագահները, որոնք այդ ընթացքում համատեղ ընդունել էին հինգ հայտարարություն:

Սակայն աշխարհը խորը փոփոխությունների շրջափուլում էր գտնվում: Հին աշխարհակարգը, որը ստեղծվել էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ու նրա արդյունքներով, այլևս չէր գործում, չէր գործում նաև միջազգային խախուտ իրավունքը: Քաղաքակրթությունը պատեց նաև COVID-19 համաճարակը, և այս քաոսից առաջինը կարողացավ «օգտվել» թուրք-ադրբեջանական տանդեմը՝ 2020-ի սեպտեմբերի 27-ին ագրեսիա սկսելով Արցախի չճանաչված պետության նկատմամբ:

Պատերազմը կանգնեցվեց 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին՝ հատուկ հայտարարությամբ: Պատերազմում Արցախը և նրա անվտանգության երաշխավոր Հայաստանը պարտվեցին, բայց Արցախի Հանրապետությունը դեռևս կենդանի էր և որոշակի հույսեր էր կապում ՌԴ-ի՝ Արցախում ծավալած խաղաղապահ գործունեության հետ:

Ավաղ, ծավալվող իրադարձությունները հակառակի մասին էին խոսում. ինչ-ինչ կուլիսային պայմանավորվածություններ էին ձեռք բերվում: Հողի վրա, 2022 թ. դեկտեմբերի 12-ից սկսվում է Արցախի մնացած մասի տոտալ շրջափակումը, իսկ 2023-ի սեպտեմբերի 18-19-ին Ադրբեջանը, ոտնահարելով բոլոր պայմանավորվածությունները, նոր ագրեսիա է սկսում արնաքամ եղած հանրապետության նկատմամբ:

Աշխարհի աչքի առաջ, երբեմնի անվտանգության երաշխավոր ՀՀ-ի իմացությամբ, ՌԴ տեղակայված ուժերի ազդեցության գոտում սկսվում է հազարամյա Արցախից, հայի աստվածատուր հայրենիքից՝ իր բնիկ ժողովրդի բռնի տեղահանման գործողությունը, և մի քանի օրվա ընթացքում մոտ 120,000 հայ դառնում է փախստական:

Որպեսզի Արցախի խնդիրը ասպարեզից ընդհանրապես հանվի, փորձում են վերացնել նաև Արցախի խնդրով ստեղծված միակ միջազգային օրինական հարթակը՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը:

Խնդրում և հորդորում ենք ՄԱԿ-ի ԱԽ մշտական երեք անդամ երկրների՝ ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի և Ֆրանսիայի կառավարություններին, որոնք նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն են, պահպանել Մինսկի խումբը և միջազգային իրավունքի գործիքակազմով ժամանակի ընթացքում արդարացի լուծում փնտրել Արցախի գոյություն ունեցող խնդրի համար: Մինսկի խմբի լուծարմամբ աշխարհի բոլոր անկյուններում ավելի է լկտիանալու թուրք-ադրբեջանական գիշատիչ տանդեմը՝ ոտնահարելով միջազգային իրավունքը և հազարամյակներով ստեղծված ու իր հետ ոչ մի կապ չունեցող համամարդկային արժեքները: