Հայոց ցեղասպանության հետքերը վերապրածների մարմինների ու հիշողության վրա

«Գեղարդ» վերլուծականը գրում է․

Դոկտոր Էլիզ Սեմերջյանը Քլարկ համալսարանի Հոլոքոստի և ցեղասպանությունների ուսումնասիրությունների Ստրասսլերի կենտրոնի Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրությունների Ռոբերտ-Արամ և Մարիան Կալուսդյան և Սթիվեն և Մարիան Մուգար ամբիոնի ղեկավարն է։

Նրա «Մնացորդներ. Հայոց ցեղասպանության մարմնավորված արխիվները» (“Remnants: Embodied Archives of the Armenian Genocide”) գիրքը հատկապես ուշագրավ է իր նորարարական մոտեցմամբ։ Ուսումնասիրելով ցեղասպանությունից փրկվածների պատմությունները, առանձնակի ուշադրություն դարձնելով հայ կանանց վրա մնացած դաջվածքներին, որոնք հաճախ բռնի կերպով կիրառվել են որպես սեփականության, տիրապետման կամ մշակութային ջնջման նշաններ, դոկտոր Սեմերջյանը մարմինը վերածում է տրավմայի, դիմացկունության և հիշողության արխիվի։  «Մկանային հիշողություն» հասկացությամբ նա նկարագրում է, թե ինչպես են ցեղասպանությունից փրկվածների սերունդները  լուռ կրել  բռնության ֆիզիկական հետքերը՝ առանց անձնապես դրանք վերապրելու։

-Ձեր նախորդ հետազոտության շրջանակներում, ի՞նչ գործոններ են ազդել ցեղասպանության թեմային անդրադառնալու ձեր որոշման վրա, և ի՞նչն է ոգեշնչել «Մնացորդներ. Հայոց ցեղասպանության մարմնավորված արխիվները» գրքի ստեղծմանը։

-Շնորհակալ եմ հրավերի համար։ Կցանկանայի նշել, որ 1990-ական թվականների կեսերից զբաղվում եմ գենդերի թեմայով՝ հատկապես Օսմանյան կայսրությունում գենդերային հարցերի ուսումնասիրությամբ։ Կան կանանց նկատմամբ վերաբերմունքի որոշակի ձևաչափեր, կանոններ և օրենքներ, որոնք միշտ էլ եղել են իմ ընկալման պատմական առանցքում։

Բայց ես իրականում մեծ հնարավորություն տեսա՝ աշխատելու այն մարդկանց հետ, ովքեր ուսումնասիրում էին մարմնի թեման, և դա ինձ ժամանակ տվեց ավելի խորը խորհելու մարմնի և Հայոց ցեղասպանության փոխկապակցության մասին։ Դա տեղի ունեցավ Քորնելի համալսարանում, և հենց այնտեղ էլ սկիզբ առավ այս գրքի գաղափարը։

Իրականում ես սկսեցի խորհել իրավական համակարգերի, ընտանեկան իրավունքի և կանանց նկատմամբ բռնության ձևերի մասին և այն մասին, թե ինչպես են դրանք հիմք հանդիսացել՝ մտածելու հայ կանանց մարմինների մասին կամ նույնիսկ հայ ընտանիքի ներսում գենդերային հարաբերությունների մասին, որոնք հեշտությամբ կարող էին դառնալ ցեղասպանության թիրախ։

Ես այս երևույթը անվանում եմ «օսմանյան մկանային հիշողություն» (Ottoman muscle memory)։ Չեմ ուզում այն չափազանցնել, բայց այն անկասկած գոյություն ունի՝ որպես ոչ մուսուլմանական մարմիններն առևանգելու «իրավունքի» գաղափար։

Այս գաղափարը խորապես արմատավորված է որոշ համակարգերում՝ լինի դա զորահավաքային դևշիրմե (մանկահավաք, խմբ․՝ գործընթաց Օսմանյան կայսրությունում, երբ զինվորական, հարեմական կամ պետական ծառայության նպատակներով հավաքագրվում էին քրիստոնյա երեխաներ) համակարգը՝ տղաների հավաքագրմամբ, թե աղջիկների հավաքագրումը՝ որպես հարեմի կանանց։

Եվ մինչև Հայոց ցեղասպանությունը՝ 19-րդ դարի վերջերին, մենք հանդիպում ենք բազմաթիվ բարձրաձայնված դեպքերի՝ առևանգված աղջիկների և կանանց մասին, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ հայերն ապրում էին քրդերի հետ։ Եթե որևէ քուրդ տղամարդ ցանկանում էր հայ աղջկա կամ կնոջ, նա գիտեր, որ առևանգելով նրան՝ նա փաստացի կկտրի նրան իր ընտանիքից։ Նման օրինաչափություններ ենք տեսնում նաև Հայոց ցեղասպանության ժամանակ՝ հայ կանանց և երեխաների ասիմիլացման քաղաքականության մեջ։

Այսպիսով՝ ես ցանկանում էի մտածել այս կապերի մասին, քանի որ դրանք վաղուց էին ինձ մտահոգում կայսրության շրջանում՝ տարբեր համատեքստում, և ակնհայտ է, որ այս համակարգերը Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հայ համայնքի դեմ օգտագործվել են որպես զենք։

–Հետազոտության ընթացքում եղե՞լ են պահեր, որոնք էապես փոխել են թեմայի վերաբերյալ Ձեր պատկերացումները։

-Սա իսկապես հրաշալի թեմա է։ Կանանց վերաբերյալ գոյություն ունեն այնքան խորքային վկայություններ, դրանցից շատերի մասին խոսում են, իսկ մյուսների մասին՝ լռում։ Ես մեծապես գնահատում եմ, երբ մարդիկ, ովքեր սովորաբար աշխատել են արխիվներից ստացված նյութական փաստաթղթերի հետ, իրականում դիմում են բանավոր պատմության արխիվներին։ Ես իսկապես ուզում եմ խրախուսել գիտնականներին և հետաքրքրված մարդկանց ներգրավվել այդ արխիվների ուսումնասիրության մեջ։ Դրանցից մի քանիսը հասանելի են «Shoah Foundation»-ի կայքում։

Ավելին՝ սկզբնաղբյուրում։