Հայաստանում մարդու իրավունքների պաշտպանության համակարգը ինստիտուցիոնալ և բարոյական ճգնաժամի մեջ է. շնորհավոր մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային օրը

Այսօր աշխարհը նշում է մարդու իրավունքների պաշտպանության օրը։ 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի երրորդ նստաշրջանում ընդունվել է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը: Դրանից երկու տարի անց՝ 1950 թվականին ՄԱԿ-ը դեկտեմբերի 10-ը հռչակեց Մարդու իրավունքների օր: 

Որքանով են պաշտպանված մարդու իրավունքները Հայաստանում. այս հարցի պատասխանը մեկ նախադասությամբ հետևյալն է՝ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը Հայաստանում ներկայում գտնվում է լուրջ ճգնաժամի մեջ:

Միևնույն ժամանակ չենք հերքում, որ կան նաև ոլորտներ, որտեղ պայքար է ընթանում մարդու իրավունքների պաշտպանության համար: Այսինքն՝ գիտակցված մարդիկ, կառույցներ, քաղաքացիական հասարակություն դեռ փորձում է պաշտպանել, խրախուսել և հետևողական լինել մարդու իրավունքների հարցերում։

Եթե հաշվի առնենք այն գնահատականները, որ արդարադատության համակարգը, հատկապես քրեական արդարադատությունը, օգտագործվում է ընտրովի, պատժիչ, կամ ոչ-իրավաչափ կերպով, ապա կարելի է ասել, որ սահմանափակումներ կան ոչ միայն օրենքում, այլև օրենքի կիրառման պրակտիկայում։ 

Լրատվականների, լրագրողների, ԶԼՄ-ների ու սոցիալական մեդիայի ներկայացուցիչների նկատմամբ վերջին տարիներին բազմաթիվ դեպքեր են արձանագրվել, երբ նրանց իրավունքները խախտվել են՝ մասնավորապես ճնշումներ, ազատ խոսքի սահմանափակումներ, տեղեկություններ ստանալու կամ տարածելու իրավունքների խախտումներ։ 

Կան վարույթներ, որոնք, ըստ մարդու իրավունքների պաշտպանների, հակասում են միջազգային չափանիշներին. օրինակ՝ մարդկանց կալանավորել են սոցիալական ցանցերում հրապարակախոսություն կատարելու համար:

Այստեղ պետք է որ իր դերն ունենա ՀՀ ՄԻՊ-ը, բայց վերջինս առաջնորդվում է երկակի ստանդարտներով:

Կան դեպքեր, երբ ձերբակալվում են մարդիկ միայն իրենց հրապարակային կարծիքի կամ գրառման համար։ Ինչպես օրինակ 2025թ-ի հոկտեմբերին փաստաբան Ալեքսանդր Կուչուբաևը՝  Ֆեյսբուքում իր գրածի համար:

Նման բռնաճնշումները ապացուցում են, որ դատական կամ քրեական գործիքները կարող են լինել քաղաքական ենթատեքստով։ 

Այսինքն՝ եթե մարդ նույնիսկ մենակ է արտահայտվել իր քաղաքական կարծիքով, իշխանության նկատմամբ քննադատությամբ, ապա չկա ապահովության հստակ երաշխիք, որ չպետք է քրեականացվի։

Այդ իսկ պատճառով, որքան էլ իշխանությունները պնդեն, թե այդպես չէ, Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ:

Խոշտանգումների դեպքերում հետաքննությունները չեն լինում արդյունավետ, և պատասխանատվություն հիմնականում չի ստացվում: Իսկ այն մարդիկ, որոնք զբաղվում են մարդու իրավունքների պաշտպանության կամ են բարձրաձայնում խախտումների մասին (իրավապաշտպաններ, լրագրողներ և այլն), հաճախ հայտնվում են հանրային, քաղաքական կամ որոշակի ճնշման տակ։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ խնդիրը միայն «որոշ անհատների կամ միջադեպերի» հետ չէ, այլ համակարգային է։

Մի խոսքով՝  մարդու իրավունքները Հայաստանում չեն պաշտպանվում լիովին. ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանության համակարգը գտնվում է ոչ միայն իրավական, այլ նաև ինստիտուցիոնալ և բարոյական ճգնաժամի մեջ:

Արմինե Մկրտումյան