«Իրատեսական սահմաննե՞ր», թե՞ ինքնասահմանափակում

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Սահմանները հաճախ ընկալվում են որպես պատմական հիշողության, քաղաքական հույզերի կամ քարտեզային վեճերի դաշտ։ Սակայն իրական աշխարհում սահմանները չեն գործում որպես գաղափարներ. դրանք գործում են որպես հաշվարկներ, և այդ հաշվարկների հիմքում միշտ նույն գործոնն է՝ քաղաքական կամ տնտեսական շահը։ Սահմանների բաց կամ փակ լինելը երբեք չի որոշվում միայն մեկ երկրի կամ մեկ ղեկավարի կամքով։ Այն ձևավորվում է տարածաշրջանային ուժերի փոխազդեցության արդյունքում, որտեղ յուրաքանչյուր դերակատար փորձում է առավելագույնի հասցնել իր ռազմավարական օգուտը և նվազեցնել իր ռիսկերը։

Այս համատեքստում, երբ երկրի ղեկավարը քաղաքական խոսույթում օգտագործում է Խորհրդային Հայաստանի քարտեզը՝ որպես խորհրդանշական հղում, դա ներկայացվում է որպես «իրատեսական սահմանների» ընդունում։ Այս մոտեցման տրամաբանությունը պարզ է՝ սահմանափակվել միջազգայնորեն ճանաչված տարածքով, նվազեցնել տարածքային անորոշությունները և ստեղծել կանխատեսելի միջավայր արտաքին հարաբերությունների կարգավորման համար։ Բայց միջազգային հարաբերությունների իրականությունը շատ ավելի բարդ է, քան քարտեզային ինքնասահմանափակումը։ Քանի դեռ մյուս դերակատարների համար գոյություն ունեն շահեր, որոնք կապված են սահմանների փակ լինելու կամ վերահսկվող բաց լինելու հետ, միայն Հայաստանի դիրքորոշման փոփոխությունը բավարար չէ համակարգը փոխելու համար։

Տարածաշրջանային հիմնական խաղացողներից յուրաքանչյուրը գործում է իր ռազմավարական հաշվարկով։ Թուրքիայի համար հայ–թուրքական սահմանը միայն տնտեսական հարց չէ։ Այն նաև տարածաշրջանային ազդեցության գործիք է։ Բաց սահմանը կարող է բերել առևտրի աճի և կապերի ընդլայնման, սակայն փակ սահմանը պահպանվում է որպես քաղաքական լծակ, որը թույլ է տալիս կարգավորել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում և պահպանել ազդեցությունը հարակից գործընթացների վրա։

Ադրբեջանի համար սահմանային կարգավորումները երկար ժամանակ եղել են ռազմավարական ճնշման մեխանիզմ։ Նույնիսկ ներկայիս փուլում, երբ ուժային հարաբերակցությունը զգալիորեն փոխվել է, վերահսկվող հաղորդակցային ուղիները և սահմանային ռեժիմների տարբերակված կիրառումը պահպանում են բանակցային առավելություն և քաղաքական ազդեցության հնարավորություն։ Այդ պատճառով ցանկացած բացում դիտարկվում է ոչ թե միայն որպես տնտեսական գործընթաց, այլ նաև որպես ազդեցության վերաբաշխում և դրա շարունակում։

Ամենից համակարգային գործոնը Ռուսաստանի դիրքավորումն է։ Հարավային Կովկասում ռուսական ռազմավարությունը երկար ժամանակ կառուցվել է ոչ թե լիարժեք բացության, այլ վերահսկվող փոխկախվածության վրա։ Փակ կամ կիսափակ սահմանները թույլ են տալիս պահպանել միջնորդի դեր, վերահսկել տարածաշրջանային կապերի ուղղությունները և սահմանափակել արտաքին ինտեգրման արագությունը։ Այս իմաստով փակ սահմանները ոչ թե համակարգի խափանում են, այլ դրա աշխատանքի մեխանիզմ։

Այս ամբողջ համակարգում խորհրդանշական նշանակություն է ստանում նաև խորհրդային քարտեզի կիրառումը՝ որպես քաղաքական լեզու։ Այն, ինչ ներկայացվում է որպես «իրատեսական սահմանների» ընդունում, հաճախ արտաքին դիտարկման մեջ ընկալվում է որպես ինքնասահմանափակում։ Սակայն միջազգային համակարգում ինքնասահմանափակումը չի երաշխավորում փոխադարձ համարժեք արձագանք, այլ պարզապես փոխում է բանակցային մեկնակետը՝ հաճախ նվազեցնելով սուբյեկտի ազդեցության տարածքը։

Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների իրական տնտեսագիտությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև ենթակառուցվածքային վերահսկողության գործոնը։ Հայաստանի երկաթուղային համակարգը կառավարվում է Հարավկովկասյան երկաթուղու միջոցով, որը կոնցեսիոն հիմքով կապված է Ռուսական երկաթուղիների հետ։ Այս փաստը ձևավորում է իրավիճակ, որտեղ ենթակառուցվածքը գտնվում է ազգային տարածքում, սակայն կառավարման և ներդրումային տրամաբանությունը՝ արտաքին ազդեցության դաշտում։ Այս կառուցվածքը ինքնին չի բացառում տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումը, հակառակը՝ տեխնիկապես կարող է հեշտացնել ինտեգրացիոն գործընթացները՝ համակարգերի որոշակի միասնականացման պատճառով։ Սակայն այստեղ առանցքայինը ոչ թե տեխնիկական, այլ քաղաքական տրամաբանությունն է։

Հաղորդակցությունների բացումը կախված չէ միայն տեխնիկական պատրաստվածությունից կամ տնտեսական արդյունավետությունից։ Այն կախված է ռազմավարական հաշվարկներից, որոնք ձևավորվում են տարածաշրջանի հիմնական դերակատարների միջև՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Թուրքիա և Ռուսաստան։ Այս համատեքստում ենթակառուցվածքային վերահսկողությունը դառնում է ոչ թե բացման երաշխիք, այլ բացման պայմանների ձևավորման գործիք։ Այլ կերպ ասած՝ երկաթուղին կարող է լինել կամուրջ, սակայն այն, թե ով և ինչ պայմաններով է անցնում այդ կամրջով, որոշվում է ոչ թե տեխնիկայով, այլ ուժային և քաղաքական հաշվարկներով։

Այս նույն տրամաբանությունը կարելի է հստակ տեսնել նաև Հարավային Կովկասի մեկ այլ օրինակով՝ Վրաստանի և Աբխազիայի հարաբերությունների դեպքում։ Թեև ձևական առումով գոյություն ունի պետական սահման, իրականում այն գործում է որպես փակ սահման՝ վերահսկվող անցման ռեժիմով, սահմանափակ հաղորդակցությամբ և բարձր քաղաքական զգայունությամբ պայմանավորված։ Այս իրավիճակը ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ սահմանների բաց կամ փակ լինելը չի որոշվում միայն աշխարհագրական հարևանությամբ կամ պատմական կապերով։ Այն ձևավորվում է անվտանգության հաշվարկների, միջազգային դերակատարների ազդեցության և տարածաշրջանային ուժային հաշվեկշռի համադրությամբ։ Վրաստանի դեպքում սահմանային ռեժիմը նաև սերտորեն կապված է տարածաշրջանային անվտանգության կառուցվածքների և արտաքին ուժերի ներգրավվածության հետ, ինչի հետևանքով սահմանը պահպանվում է փակ կամ կիսափակ վիճակում՝ անկախ տնտեսական կամ սոցիալական հնարավոր շահերից։

Այս օրինակը հստակորեն հաստատում է ընդհանուր օրինաչափությունը. նույնիսկ այն դեպքերում, երբ առկա է տնտեսական, մարդասիրական կամ հաղորդակցային բացման ակնհայտ ներուժ, սահմանները մնում են փակ այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանց քաղաքական և անվտանգության արժեքը գերազանցում է հնարավոր տնտեսական շահը։

Ըստ էության, վերջին տարիների զարգացումները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ ենթակառուցվածքային և լոգիստիկ փոփոխությունները չեն փոխում այս հիմնական տրամաբանությունը։ Տարածաշրջանում արդեն ձևավորվել են նոր բեռնափոխադրումների շղթաներ և տարանցիկ ուղղություններ, այդ թվում՝ Ադրբեջանով անցնող ուղիների ակտիվացում, ինչը փոխում է տարածաշրջանային լոգիստիկ քարտեզը։ Սակայն այս բացումը տեղի է ունենում ընտրովի և վերահսկվող ձևով, ոչ թե լիարժեք ազատականացման տրամաբանությամբ։

Գլոբալ մակարդակում այս մոտեցումը համահունչ է գործարքային քաղաքականության տրամաբանությանը, որտեղ պետությունները առաջնորդվում են ոչ թե արժեքային, այլ ըստ շահերի հաշվարկների։ Այդ մոտեցման վառ օրինակներից է Դոնալդ Թրամփի քաղաքական լեզուն, որտեղ միջազգային հարաբերությունները դիտարկվում են որպես գործարքների համակարգ։ Այդ աշխարհում սահմանները չեն բացվում հայտարարություններով կամ բարոյական կոչերով. դրանք բացվում են միայն այն դեպքում, երբ փակ պահելը դառնում է ավելի թանկ, քան բացելը։ Հենց այստեղ է ձևավորվում հիմնական հարցը Հայաստանի համար։ Սահմանների խնդիրը չի լուծվում միայն քաղաքական դիրքորոշման ճշգրտմամբ կամ խորհրդանշական քարտեզային լեզվով։ Այն լուծվում է միայն այն դեպքում, երբ փոխվում է տարածաշրջանային շահերի ամբողջ հավասարակշռությունը։

Սահմանների տնտեսագիտությունը, ըստ էության, պարզ է. յուրաքանչյուր փակ սահման գոյություն ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն ստեղծում է ավելի մեծ արժեք, քան բաց սահմանը՝ այն ուժերի համար, որոնք վերահսկում են այդ որոշումը։ Այս համատեքստում առանցքային է ոչ թե այն հարցը, թե ինչպես ձևակերպել սեփական սահմանները, այլ այն, թե ինչպես փոխել այն հաշվարկները, որոնց հիման վրա այդ սահմանները փակ են պահվում կամ բացվում են։ Ի վերջո, սահմանները երբեք չեն եղել միայն քարտեզի գծեր. դրանք ուժերի, շահերի և վերահսկողության արտահայտություն են։ Եվ այդ իրականությունում հաղթում են ոչ թե նրանք, ովքեր ճիշտ են ձևակերպում իրենց դիրքորոշումը, այլ նրանք, ովքեր կարողանում են փոխել խաղի քաղաքական կամ տնտեսական արժեքը մյուսների համար։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում