Բազմաշերտ հակասությունների սրման դաշտը տարածաշրջանում. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Թուրքիայի և Իսրայելի հարաբերությունների վերջին սրացումը Մերձավոր Արևելքի և, ընդհանրապես, Եվրասիական աշխարհաքաղաքականության ամենակարևոր գործընթացներից մեկն է, քանի որ խոսքը վերաբերում է ոչ միայն տարածաշրջանային երկու տերության միջև առաջացած հակասություններին, այլև ամբողջ տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության վերաձևակերպմանը։
Եթե դեռևս 1990-ականներին Թուրքիան և Իսրայելը համարվում էին ռազմավարական գործընկերներ, որոնց համագործակցությունը ներառում էր ռազմական, հետախուզական, տնտեսական և քաղաքական ոլորտները, ապա այսօր նրանց հարաբերությունները բնութագրվում են փոխադարձ անվստահությամբ, կոշտ հռետորաբանությամբ, տարածաշրջանային մրցակցությամբ և հաճախ նաև բաց քաղաքական առճակատմամբ։
Սակայն այս հակամարտության հիմքում ընկած են ոչ միայն ընթացիկ իրադարձությունները, այլև երկարաժամկետ աշխարհաքաղաքական, գաղափարական, ռազմավարական և ներքաղաքական գործոններ։ Թուրքիա-Իսրայել հարաբերությունների սրման առաջին և ամենակարևոր պատճառներից մեկը կապված է Թուրքիայի արտաքին քաղաքական ինքնության փոփոխության հետ։ Սառը պատերազմի ավարտից հետո, հատկապես 2002 թվականին իշխանության եկած «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության օրոք Թուրքիան աստիճանաբար հրաժարվեց բացառապես արևմտամետ և աշխարհիկ արտաքին քաղաքականության ավանդական մոդելից և սկսեց որդեգրել ավելի ինքնուրույն, բազմավեկտոր և նեոօսմանյան բնույթ ունեցող ռազմավարություն։ Թուրքիայի ներկայիս ղեկավարությունը ձգտում է երկիրը ներկայացնել ոչ միայն որպես ՆԱՏՕ-ի անդամ, այլև որպես իսլամական աշխարհի քաղաքական առաջնորդներից մեկը։ Այս համատեքստում պաղեստինյան հարցը դարձել է Անկարայի արտաքին քաղաքականության առանցքային ուղղություններից մեկը։ Դա թուրքական քաղաքական դիսկուրսում ունի ոչ միայն արտաքին, այլև ներքին նշանակություն։ Թուրքիայի հասարակության զգալի հատվածը համակրում է պաղեստինցիներին, իսկ իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության յուրաքանչյուր սրում Թուրքիայում առաջացնում է հասարակական լայն արձագանք։ Թուրքիայի նախագահը բազմիցս փորձել է իրեն ներկայացնել որպես պաղեստինյան իրավունքների գլխավոր պաշտպաններից մեկը՝ քննադատելով Իսրայելի գործողությունները Գազայի հատվածում և Արևել յան Երուսաղեմում։ Այս քաղաքականությունը ոչ միայն ամրապնդում է Թուրքիայի դիրքերը իսլամական աշխարհում, այլև ծառայում է ներքաղաքական նպատակների՝ համախմբելով պահպանողական և իսլամամետ ընտրազանգվածին։
Մյուս կողմից՝ Իսրայելում Թուրքիայի այս քաղաքականությունը հաճախ ընկալվում է որպես ոչ թե մարդասիրական կամ քաղաքական դիրքորոշում, այլ որպես տարածաշրջանային ազդեցության ընդլայնման գործիք։ Թել Ավիվում աճել է այն համոզմունքը, որ Անկարան փորձում է օգտագործել պաղեստինյան հարցը՝ սեփական աշխարհաքաղաքական հավակնություններն առաջ մղելու համար։ Հատկապես լարվածություն է առաջացրել Թուրքիայի հարաբերությունները պաղեստինյան «ՀԱՄԱՍ» շարժման հետ, որը Իսրայելի կողմից դիտարկվում է որպես ահաբեկչական կազմակերպություն։
Իսկ արդեն 2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ից հետո տարածաշրջանում սկսված լայնամասշտաբ հակամարտությունը դարձավ Թուրքիայի և Իսրայելի միջև հակասությունների նոր էսկալացիայի պատճառ։ Թուրքիան խստորեն քննադատում է Գազայում իրականացվող ռազմական գործողությունները՝ դրանք բնութագրելով որպես միջազգային իրավունքի խախտում, իսկ Իսրայելի ղեկավարությանը մեղադրելով զանգվածային բռնությունների և քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ անհամաչափ ուժ կիրառելու մեջ։ Ի պատասխան՝ Իսրայելն իր հերթին մեղադրում է Թուրքիային միակողմանի քաղաքականության, «ՀԱՄԱՍ»-ին աջակցելու և հակաիսրայելական քարոզչություն իրականացնելու մեջ։
Սակայն հակասությունները միայն պաղեստինյան հարցով չեն սահմանափակվում։ Թուրքիան և Իսրայելը դարձել են մրցակիցներ նաև տարածաշրջանային ազդեցության համար։ Արևել յան Միջերկրական ծովում բնական գազի հանքավայրերի հայտնաբերումից հետո ձևավորվել է նոր աշխարհաքաղաքական մրցակցություն։ Իսրայելը, Հունաստանը և Կիպրոսը զարգացնում են եռակողմ համագործակցությունը, իսկ Թուրքիան այդ գործընթացները դիտարկում է որպես իրեն տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերից դուրս մղելու փորձ։ Անկարան հատկապես դժգոհ է Արևել յան Միջերկրականի գազային նախագծերից, որոնք նախատեսվում է իրականացնել առանց Թուրքիայի մասնակցության։
Սիրիական ճգնաժամը ևս խորացրել է տարաձայնությունները։ Թեև Թուրքիան և Իսրայելը տարբեր ժամանակահատվածներում ունեցել են որոշակի համընկնող շահեր Սիրիայի հարցում՝ մասնավորապես Իրանի ազդեցության սահմանափակման առումով, այնուամենայնիվ, նրանց ռազմավարական նպատակները էապես տարբեր են։ Թուրքիան առաջնահերթ է համարում քրդական գործոնի վերահսկումը և Սիրիայի հյուսիսում սեփական ազդեցության պահպանումը, մինչդեռ Իսրայելի հիմնական մտահոգությունը կապված է Իրանի ռազմական ներկայության և «Հեզբոլլահի» գործունեության հետ։
Հարաբերությունների սրման կարևոր գործոն է նաև տարածաշրջանում առաջնորդության համար պայքարը։ Թուրքիան, Սաուդյան Արաբիան, Իրանը և Իսրայելը փաստացի պայքարում են Մերձավոր Արևելքի ապագա քաղաքական ճարտարապետության ձևավորման համար։ Եթե Իրանը և Իսրայելը գտնվում են բաց հակամարտության վիճակում, ապա Թուրքիան և Իսրայելը հաճախ մրցում են ավելի բարդ և բազմաշերտ ձևերով՝ քաղաքական ազդեցության, տնտեսական նախագծերի, էներգետիկ հաղորդակցության ուղիների, դիվանագիտական նախաձեռնությունների և հանրային կարծիքի մակարդակներում։
Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ Թուրքիայի և Իսրայելի հարաբերությունները երբեք ամբողջությամբ չեն խզվել։ Նույնիսկ ամենածանր ճգնաժամերի ընթացքում պահպանվել են տնտեսական կապերը: Այդուամենայնիվ, լարվածության սրացմանը զուգահեռ ինչ-որ մի պահի Իսրայելն ու Թուրքիան կարող են բախվել, ինչն էլ, ամենայն հավանականությամբ, տեղի կունենա Սիրիայում։ Իսրայելն արդեն իսկ պատրաստվում է Սիրիայում չեզոքացնել այն հնարավորությունը, որ Թուրքիայի աջակցությամբ իսլամական ռադիկալացված խմբերը կարող են ուղղվել հենց Իսրայելի դեմ։
Թուրքիայի և Իսրայելի միջև լարվածության խորացումը կարող է նպաստել նաև Մերձավոր Արևելքում բևեռացման ուժեղացմանը։ Դրա արդյունքում տարածաշրջանի երկրները կարող են ավելի հստակ բաժանվել մրցակցող ճամբարների, ինչը կբարդացնի հակամարտությունների կարգավորումը։ Լարվածությունը կարող է բացասաբար ազդել Արևել յան Միջերկրական ծովի էներգետիկ նախագծերի վրա։ Տարածաշրջանը կարևոր նշանակություն ունի Եվրոպայի էներգետիկ դիվերսիֆիկացման տեսանկյունից՝ հատկապես ռուսական էներգակիրներից կախվածության նվազեցման համատեքստում։ Եթե Թուրքիա-Իսրայել հարաբերությունները շարունակեն վատթարանալ, ապա մի շարք ենթակառուցվածքային ծրագրեր կարող են բախվել քաղաքական խոչընդոտների։
Թուրքիա-Իսրայել հարաբերությունների սրումը կարող է էական ռեզոնանս ունենալ Հարավային Կովկասի անվտանգային միջավայրում՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի սերտ և բազմաշերտ կապերը երկու պետությունների հետ։ Թուրքիան Ադրբեջանի ռազմավարական գլխավոր դաշնակիցն է՝ «մեկ ազգ, երկու պետություն» հայեցակարգի շրջանակներում, մինչդեռ Իսրայելը հանդիսանում է Ադրբեջանի կարևորագույն ռազմատեխնիկական և տեխնոլոգիական գործընկերը։ Եթե Անկարայի և Թել Ավիվի միջև առկա հակասությունները խորանան և վերածվեն բացահայտ առճակատման, Ադրբեջանը կարող է հայտնվել ծանրակշիռ աշխարհաքաղաքական երկընտրանքի առջև։ Անկարան, ամենայն հավանականությամբ, ակնկալելու է Բաքվից լիակատար լոյալություն՝ տարածաշրջանային և գաղափարական իր դիրքորոշումները պաշտպանելու հարցում, ինչը կարող է ստիպել Ադրբեջանին վերանայել Իսրայելի հետ իր ռազմական համագործակցության ծավալները՝ հանուն թուրքական շահերի պաշտպանության։
Իրավիճակը բարդանում է նաև այն հանգամանքով, որ Ադրբեջանը կարող է լրացուցիչ ճնշումների ենթարկվել նաև Պակիստանի կողմից, որը, լինելով Թուրքիայի սերտ դաշնակիցը և իսլամական աշխարհում Իսրայելի հանդեպ խիստ անհանդուրժողական դիրքորոշում որդեգրած պետություն, հակված է պարտադրելու իր դաշնակիցներին միանալ Իսրայելի նկատմամբ կիրառվող քաղաքական ճնշմանը։
Այսպիսով, Ադրբեջանը հայտնվում է մի իրավիճակում, երբ ստիպված է լինելու նավարկել Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական օրակարգի և Իսրայելի հետ ունեցած երկարամյա պրագմատիկ գործընկերության միջև՝ փորձելով խուսափել ռազմատեխնիկական մատակարարումների ընդհատումից և տարածաշրջանային հակասությունների մեջ մտնելուց։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
