Եկեղեցու ներքին կանոնական կյանքը, եկեղեցական պաշտոնների վերաբերյալ որոշումները չպետք է վերածվեն պետական կառավարման անմիջական ոլորտի. Իսահակ Սրբազան

«Եկեղեցու և պետության միջև տարաձայնությունները չպետք է վերածվեն ժողովրդի ներսում թշնամանքի։ Եթե անհրաժեշտ է երկխոսության կամ միջնորդության ձևաչափ, այն կարող է ներառել իրավաբանների, եկեղեցական իրավունքի մասնագետների, հոգևորականների, աշխարհական հավատացյալների և, հարկ եղած դեպքում, համապատասխան միջազգային փորձ ունեցող մասնագետների»,- նշել է Գեղարքունյաց թեմի առաջնորդ Տ. Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյանը՝ անդրադառնալով  Նիկոլ Փաշինյանի հանձնարարությամբ «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից պատրաստված «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու փաստացի պետի և մի շարք բարձրաստիճան հոգևորականների գործունեության արդյունքում Եկեղեցում առաջացած ճգնաժամի և լուծման ուղիների մասին» զեկույցին։

Իսահակ Սրբազանը գրել է. 

«Պետություն և Եկեղեցի․ բարեփոխման սահմանները

«Որպէս զի ամենեքեան մի լինիցին» (Հովհ. 17:21)։

ՀՀ կառավարության կողմից Հայ Առաքելական Եկեղեցու շուրջ ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ հրապարակված զեկույցը չի կարող անտարբեր թողնել որևէ մեկին, ում համար կարևոր են Հայաստանի պետականությունն ու Հայ Եկեղեցու պատմական և հոգևոր առաքելությունը, ինչպես նաև մեր հանրության ներքին համերաշխությունը։ Զեկույցում արծարծվում են մի շարք հարցեր, որոնցից որոշները տարբեր առիթներով տեղ են գտել հասարակական խոսույթում՝ երբեմն մեզ հասնելով հիմնականում ենթադրությունների, տարաբնույթ խոսակցությունների և չհաստատված տեղեկությունների տեսքով։

Այսօր դրանց շուրջ առկա տարբեր տեսակետներն ու մեկնաբանությունները գուցե կարող են դառնալ առիթ՝ հարցերին ավելի խաղաղ, խորքային և անկողմնակալ անդրադառնալու համար՝ սակայն միայն փոխադարձ հարգանքի, զգուշավորության և ճշմարտությունը հասկանալու և գնահատելու անկեղծ ձգտման պայմաններում։

Միևնույն ժամանակ, հենց այն հանգամանքը, որ այդ հարցերը համակարգված կերպով ներկայացվում են ՀՀ կառավարության անունից, պահանջում է դրանց նկատմամբ առանձնահատուկ ուշադրություն։ Սա այլևս միայն հասարակական քննարկում չէ, քանի որ պետական իշխանությունն է հանդես գալիս այդ խնդիրների գնահատմամբ։ Ուստի զեկույցը կարևոր է դիտարկել ոչ միայն այն հարցի շուրջ, թե ինչ խնդիրներ է այն բարձրացնում, այլև՝ ինչ նպատակով է պետությունը դրանք համակարգում և գնահատում, որն է դրա իրավական ու սահմանադրական հիմքը. ավելի դիպուկ՝ որտեղով է անցնում պետության պատասխանատվության ու Հայ Եկեղեցու ինքնավարության սահմանը։

Եթե նպատակը հանրային հնչեղություն ստացած խնդիրների ուսումնասիրությունն է և դրանց շուրջ հասարակական քննարկմանը նպաստելը, ապա դա պետք է հստակորեն տարանջատվի Եկեղեցու ներքին կառավարման կամ կանոնական հարցերի վերաբերյալ պետական որոշումներ ձևավորելու մտադրությունից։ Եթե Եկեղեցու կառավարման, ֆինանսական թափանցիկության, հոգևորականների վարքագծի, ներքին պատասխանատվության կամ կառավարման արդյունավետության վերաբերյալ խնդիրներ կան, ապա դրանք պետք է ուսումնասիրվեն և լուծումներ ստանան։ Սակայն յուրաքանչյուր պնդման դեպքում պետք է տարբերակել փաստը վկայությունից, մամուլի հրապարակումից ու քաղաքական գնահատականից։ Հրապարակումը կամ հայտարարությունը կարող է հիմք լինել խնդիրը ուսումնասիրելու համար, բայց ինքնին չի կարող հավակնել հաստատված փաստի։ Որովհետև հրապարակումները, առհասարակ, բազում են ու բազմաբնույթ... Ուստի կարևոր է նաև հասկանալ՝ պետական փաստաթղթում ներկայացվող ծանր գնահատականները որքանո՞վ են ստուգված և բավարար չափով հիմնավորված։

Պետական իշխանության խոսքը առանձնահատուկ կշիռ ունի։ Այդ պատճառով նրանից պետք է ակնկալել նաև առանձնակի զգուշություն, ճշգրտություն և հիմնավորվածություն։ Ճշմարտությունը չի դադարում ճշմարտություն լինելուց միայն այն պատճառով, որ որևէ հարց բարձրացրել է քաղաքական իշխանությունը։ Եթե Եկեղեցու ներսում առկա են խնդիրներ, դրանք ի հարկե պետք է ճանաչվեն և լուծվեն։ Բայց այստեղ դարձյալ առաջ է գալիս սկզբունքային սահման․ Եկեղեցու խնդիրների գոյությունը և այդ խնդիրները լուծելու պետական իրավասությունը նույն բանը չեն։ Պետությունը կարող է և անգամ պարտավոր է պահանջել իր իրավազորության ներքո գտնվող օրենքների պահպանումը։ Սակայն Եկեղեցու ներքին կանոնական կյանքը, հոգևոր կառավարման համակարգը և եկեղեցական պաշտոնների վերաբերյալ որոշումները չպետք է վերածվեն պետական կառավարման անմիջական ոլորտի։

Եկեղեցական բարեփոխումը, եթե դրա անհրաժեշտությունը հաստատվում է, նախ և առաջ պետք է ունենա կանոնական լեգիտիմություն։ Այն պետք է լինի բնական, ծնվի Եկեղեցու ներսում՝ հոգևորականների, հավատացյալների և համապատասխան եկեղեցական մարմինների մասնակցությամբ։ Հակառակ դեպքում նույնիսկ ամենաբարի մտադրությամբ իրականացվող փոփոխությունը կարող է ստեղծել նոր և շատ ավելի խոր խնդիր՝ Եկեղեցու ինքնավարության սահմանների խախտման վտանգ։ Բայց և Եկեղեցու ինքնավարությունը ևս պետք է հասկանալ ոչ թե որպես քննադատությունից մեկուսանալու իրավունք, այլ՝ որպես սեփական խնդիրների նկատմամբ պատասխանատվություն ստանձնելու հնարավորություն։ Եթե հավատացյալների կամ հասարակության շրջանում առկա են հիմնավոր մտահոգություններ, դրանց պատասխանը չպետք է սահմանափակվի միայն պետական միջամտության անթույլատրելիությունը շեշտելով։ Եկեղեցին նույնպես ունի բարոյական և հոգևոր պատասխանատվություն՝ լսելու այդ մտահոգությունները, քննելու դրանք և անհրաժեշտության դեպքում կանոնադրական ճանապարհով իրականացնելու բարեփոխումներ։ Այս իմաստով կառավարության զեկույցը թերևս կարող է դիտարկվել նաև որպես առիթ՝ Եկեղեցու ներսում կուտակված հարցերն ինստիտուցիոնալ ընթացակարգերով վերանայելու համար։ Սակայն այդ գործընթացի նախաձեռնությունն ու պատասխանատվությունը պետք է մնան Եկեղեցու կանոնական և հոգևոր դաշտում՝ չվերածվելով պետական վերահսկողության։

Առանձնահատուկ զգուշություն և խոր հարգանք է պահանջում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի պաշտոնավարման վերաբերյալ հարցերի քննարկումը։ Անկախ հասարակության մեջ առկա կարծիքներից՝ խոսքը միայն մեկ անձի կամ մեկ պաշտոնի մասին չէ։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի աթոռը Հայ Եկեղեցու բազմադարյա հոգևոր ավանդույթի և մեր ժողովրդի եկեղեցական կյանքի կարևորագույն կենտրոններից է։ Հետևաբար հարցի շուրջ յուրաքանչյուր գնահատական պետք է լինի առավելագույնս փաստարկված, զուսպ և հարգալից՝ բացառելով անձնական վիրավորանքը, քաղաքական անվանարկումը կամ այնպիսի մոտեցումը, որը կարող է ընկալվել որպես Եկեղեցու ներքին գործերին պետական միջամտություն։

Եկեղեցին մեր պատմության մեջ ոչ միայն կառույց է, այլև աղոթքի, մխիթարության և ազգային հիշողության տուն։ Պետությունը մեր ընդհանուր հայրենիքի կազմակերպված կամքն է և օրենքի պատասխանատվությունը պահպանող հաստատությունը։ Եկեղեցու և պետության միջև տարաձայնությունները չպետք է վերածվեն ժողովրդի ներսում թշնամանքի։ Եթե անհրաժեշտ է երկխոսության կամ միջնորդության ձևաչափ, այն կարող է ներառել իրավաբանների, եկեղեցական իրավունքի մասնագետների, հոգևորականների, աշխարհական հավատացյալների և, հարկ եղած դեպքում, համապատասխան միջազգային փորձ ունեցող մասնագետների։ Սակայն նման գործընթացի նպատակը չպետք է լինի Եկեղեցուն վերահսկելն ու նրա փոխարեն որոշումներ կայացնելը։ Առաջնորդողը պետք է լինի ոչ թե հաղթելու, այլ ծառայելու և միմյանց չկորցնելու գաղափարը։

Այս ամենը կարող է խորացնել մեզանում բաժանումները։ Բայց կարող է նաև դառնալ հնարավորություն՝ ունենալու ինքնաքննության և պատասխանատվության ավելի մեծ կարողություն ունեցող Եկեղեցի, ավելի զուսպ և իր իրավասությունների սահմանները հարգող պետություն ու հավասարակշռված և խոհեմ հասարակություն, որը կարողանում է իր ամենազգայուն տարաձայնությունները շտկել ու հանգուցալուծել ոչ թե թշնամանքով, քանի որ համերաշխությունն անպայմանորեն չի ենթադրում համակարծություն, այլ՝ ողջախոհությամբ, հավատքով և փոխադարձ հարգանքով, ինչպես ասում է Ավետարանը՝ «Ամենայն ինչ ձեր եղիցի սիրով» (Ա Կորնթ. 16:14)»։