Կալանքի կիրառումը, քաղաքական խոսքի պարագայում ՄԻԵԴ-ը գրեթե բոլոր գործերով ճանաչում է իրավունքի խախտում

«Ադեկվադ» միաբանության անդամ, իրավաբան Գարեգին Պետրոսյանն իր ֆեյսբուքյան էջում գրել է.

«ՀՀ-ում համացանցային խոսքի քրեականացման պրակտիկայի համադրումը ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի հետ (Արթուր Դանիելյանի գործի համատեքստում)

Ներքոշարադրյալում համադրված են Արթուր Դանիելյանի նկատմամբ հարուցված քրեական հետապնդման փաստական հանգամանքները և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) կողմից Հայաստանի վերաբերյալ կայացված այն հիմնարար վճիռները, որոնք սահմանում են քաղաքական խոսքի, ակտիվիզմի և քննադատության իրավական սահմանները:

1. Արթուր Դանիելյանի գործի իրավական և փաստական հիմքը

• Արարքը

Ֆեյսբուքյան տեքստային գրառում, որով սուր և կոշտ քննադատության է ենթարկվել երկրի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը:

• Մեղադրանքը

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 297-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետ (խուլիգանություն՝ տեղեկատվական կամ հաղորդակցական տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ) և 490-րդ հոդվածի 2-րդ մաս (պաշտոնատար անձի վերաբերյալ արատավորող տեղեկություններ տարածելը):

• Խափանման միջոցը

2 ամիս ժամկետով կալանավորում (տեսակցությունների և հաղորդակցության ամբողջական արգելքով)։

2. Հայաստանյան գործերով ՄԻԵԴ-ի առանցքային ակտերը և դրանց վերաբերելիությունը Դանիելյանի գործին

Արթուր Դանիելյանի իրավական պաշտպանության և գործի հանրային որակումների (քաղբանտարկյալ լինելու պնդումների) տեսանկյունից ուղղակիորեն վերաբերելի են ՄԻԵԴ հետևյալ վճիռները.

Ա. Քաղաքական բանավեճի և կառավարության քննադատության գերակայությունը

• Վերաբերելի վճիռ

«Շապիրոն և այլք ընդդեմ Հայաստանի» (2021թ., «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի գործ)

• ՄԻԵԴ սկզբունքը

Դատարանն արձանագրել է, որ քաղաքական սուր ճգնաժամերի կամ հանրային բարձր հնչեղություն ունեցող հարցերի ժամանակ ընդդիմադիր կամ քննադատական ձայնի լռեցումը խեղդում է քաղաքական բանավեճը, ինչն անթույլատրելի է ժողովրդավարական հասարակությունում:

• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով

Քանի որ Դանիելյանի գրառումները վերաբերել են հանրային բարձր հնչեղություն ունեցող հարցերի, նրա խոսքն օգտվում է ՄԻԵԴ 10-րդ հոդվածի (Արտահայտվելու ազատություն) բարձրագույն պաշտպանությունից:

Բ. Պաշտոնատար անձանց հանրային վերահսկողության սահմանները

• Վերաբերելի վճիռ

«Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ն ընդդեմ Հայաստանի (2021թ.)

• ՄԻԵԴ սկզբունքը

Բարձրաստիճան պաշտոնյաների պատիվն ու հեղինակությունը պաշտպանելու պետության ձգտումը չի կարող գերակայել հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ քննադատության ազատությանը: Ներպետական դատարանները պարտավոր են հաշվի առնել քննադատվող սուբյեկտի քաղաքական կարգավիճակը:

• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով

Որպես երկրի քաղաքական ղեկավար՝ վարչապետը պարտավոր է ցուցաբերել առավելագույն հանդուրժողականություն նույնիսկ կոշտ, վիրավորական կամ ցնցող ձևակերպումների նկատմամբ: Գրառման համար քրեական հետապնդումը հակասում է այս հավասարակշռությանը:

Գ. Քաղաքական ակտիվիզմի պատժի անթույլատրելիությունը

• Վերաբերելի վճիռ

«Միտիչյանն ընդդեմ Հայաստանի» (2023թ.)

• ՄԻԵԴ սկզբունքը

Քաղաքական ակտիվիստներին իրենց հայացքներն արտահայտելու համար իրավական պատասխանատվության (նույնիսկ վարչական) ենթարկելը ճանաչվել է 10-րդ հոդվածի կոպիտ խախտում։

• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով

Դանիելյանը հանդիսանում է հայտնի քաղաքական ակտիվիստ և ընդդիմադիր հարթակի հիմնադիր։ Նրա նկատմամբ քրեական գործի հարուցումը և կալանքի կիրառումը դիտարկվում է որպես քաղաքական ակտիվիզմի պատժում:

Դ. Խոսքի ազատության իրական սահմանափակումը (Ատելության խոսքի բացակայությունը)

• Վերաբերելի վճիռ

«Մինասյանը և այլք ընդդեմ Հայաստանի» (2025թ.)

• ՄԻԵԴ սկզբունքը

Դատարանը հստակեցրել է, որ 10-րդ հոդվածի պաշտպանությունից դուրս է մնում բացառապես այն խոսքը, որը պարունակում է բռնության, ֆիզիկական հաշվեհարդարի ուղղակի կոչեր կամ թիրախավորված ատելության խոսք (hate speech):

• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով

Քանի որ Դանիելյանի տեքստային գրառումը եղել է քաղաքական գնահատական / քննադատություն և չի պարունակել բռնության կամ ֆիզիկական ոչնչացման ուղղակի կոչեր, այն չէր կարող որակվել որպես հանրային անդորրը խաթարող «խուլիգանություն»:

3. Եզրակացություն և համադրում ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի լույսի ներքո

Արթուր Դանիելյանի գործն ունի հետևյալ իրավական խնդիրները.

1. Հոդվածի արհեստական կիրառում («Չիլինգ էֆեկտ»)

Տեքստային գրառման համար «խուլիգանության» (Հոդված 297) կիրառումը համարվում է իրավական անալոգիա, որի նպատակը, ըստ ՄԻԵԴ սահմանման, հասարակության մեջ «սառեցնող ազդեցություն» (chilling effect) առաջացնելն ու քննադատությունը լռեցնելն է:

2. Պատժի անհամաչափություն

Միջին ծանրության արարքի համար ամենախիստ խափանման միջոցի՝ կալանքի կիրառումը, քաղաքական խոսքի պարագայում ՄԻԵԴ-ը գրեթե բոլոր գործերով ճանաչում է իրավունքի խախտում:

Հետևաբար, հաշվի առնելով ՄԻԵԴ ակտերը՝ Արթուր Դանիելյանի կալանավորումը համակարգչային տիրույթում արված քաղաքական գրառման համար ունի արտահայտվելու ազատության իրավունքի ակնհայտ խախտման հիմքեր»: