Հայաստանում հեռուստաընկերությունները շարունակում են մնալ իշխանության վերահսկողության տակ

Հայաստանը 2016թ. հոկտեմբերից անալոգային հեռարձակումից ամբողջովին անցավ թվային հեռարձակման. երկրում գործում է հանրային մուլտիպլեքսոր մեկ համակարգ, որից հիմնականում դուրս մնացին մարզային հեռուստաընկերությունները, քանի որ թվային հեռարձակման արտոնագիր տրվեց մարզային միայն մեկ հեռուստաընկերությանը. օրենքն այդպիսին էր:

Բացի հանրային մուլտիպլեքսոր համակարգից, Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին օրենքով նախատեսվում էր նաև մասնավոր մուլտիպլեքսոր համակարգի կիրառում, սակայն Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի մասնավոր մուլտիպլեքսորի գործունեության լիցենզավորման մրցույթն արդեն երկրորդ տարին է՝ չի կայանում` հայտեր չլինելու պատճառով: Հաջորդ մրցույթը նախատեսված է 2018թ. մայիսին:

Այն մարզային հեռուստաընկերությունները, որոնք դեռևս հեռարձակվում են անալոգային ռեժիմով և այս ընթացքում բազմաթիվ խնդիրների են առնչվել` լսարանի կրճատման, գովազդների նվազեցման, ֆինանսական, եթե կարողանան՝ պետք է գոյատևեն մինչև հաջորդ տարվա մայիս ամիսը, եթե, իհարկե, մասնավոր մուլտիպլեքսոր հայտ ներկայացնեն: Կամ էլ սպասեն մինչև 2020 թվականը, երբ տեղի կունենա հանրային մուլտիպլեքսորի մրցույթ:

Խոսքի ազատության կենտրոնի նախագահ Աշոտ Մելիքյանը NEWSPRESS.am-ի հետ զրույցում, ներկայացնելով անալոգայինից թվային հեռարձակմանն անցնելու գործընթացում տեղ գտած խնդիրները՝ նշում է, որ նման իրավիճակ հատուկ է արվում: Երկրում վերջին տարիներին, թեև մեծ թափով զարգանում է ինտերնետային ԶԼՄ-ների ի հայտ գալը, զարգանում է ինտերնետային դաշտը, սակայն հեռուստատեսությունը դեռևս մնում է ամենամեծ լսարան ունեցող լրատվամիջոցը: Այդ է պատճառը, որ նրանց նկատմամբ պետության կողմից տարվում է որոշակի քաղաքականություն:

«Հեռարձակման ոլորտը և′ մեր գնահատմամբ, և′ միջազգային կազմակերպությունների, ամբողջովին գտնվում է իշխանությունների վերահսկողության տակ: Ե′վ հեռուստատեսության ոլորտը համակարգող Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը, մեծ հաշվով, իշխանությունների հսկողության տակ է, և′ հանձնաժողովի որոշումները քաղաքական մոտիվացիա ունեն: Այս պայմաններում, իհարկե, անկախ հեռարձակվող ԶԼՄ-ների մասին խոսք լինել չի կարող»:

Թե ինչո՞ւ ՀՀ յուրաքանչյուր մարզում միայն մեկ ՀԸ պետք է լինի հարցին, Աշոտ Մելիքյանը պատասխանեց, որ 2009 թվականից է սկսվել այդ գործընթացը, երբ ընդունվել է մի խոցելի հայեցակարգ, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր մարզում պետք է լինի միայն մեկ հեռուստաընկերություն:

«Անկեղծ ասած՝ լուրջ հիմնավորում չկա: Այն ժամանակ ասում էին, որ պետական մուլտիպլեքս է ստեղծվելու, որի մեջ կարող են ընդգրկվել սահմանափակ թվով հեռուստաընկերություններ, սակայն հետագայում համոզվեցինք, թե ինչ տեխնիկական հնարավորություններ ունի մուլտիպլեքսը` գրեթե անսահմանափակ, և այս պայմաններում նման հիմնավորումները դառնում են առոչինչ»:

Նշենք, որ Լոռիի մարզում գործում է 5 մարզային հեռուստաընկերություն, և հանձնաժողովն առավելություն տվեց քիչ հնարավորություններ ունեցող ընկերությանը: Այս հանգամանքն Ա. Մելիքյանին չի զարմացնում, քանի որ գտնում է, որ «այդ որոշումները քաղաքական բնույթ են կրում, ոչ մասնագիտական»:

Հարցին, թե ինչո՞ւ մասնավոր մուլտիպլեքսորի մրցույթը երկու անգամ չկայացավ՝ հայտերի բացակայության պատճառով, Աշոտ Մելիքյանը նշում է, որ մասնավոր մուլտիպլեքսի համար անընդունելի պայմաններ են, պահանջները՝ չափազանց բարդ. խոշոր տուրքեր են նախատեսվում, նաև՝ ՀՀ տարածքում ամբողջովին ընդգրկվածություն: Այս ամենը խոսում է խոշոր բիզնեսի մասին, որի ձևավորումը, սակայն, որևէ երաշխիք չի տա, թե այն կարող է գործել և շահույթ ստանալ: Հեռուստաընկերություններն արդեն պետական սեկտորում են, նաև՝ մարզային հեռուստաընկերությունների մի մասը: Երաշխիք չկա, որ նրանց թեկուզ մի մասը կգա մասնավոր հատված: Կարճ ասած՝ մասնավոր մուլտիպլեքսորի ձևավորումը գրեթե անհնար է:

Նա հիշեցնում է, որ Վրաստանում հակառակն է՝ ի հակակշիռ հայկական խոշոր բիզնես-մուլտիպլեքսորի, ձևավորվել են մանր մուլտիպլեքսոր մասնավոր կառույցներ, և դա աշխատում է:

«Մենք առաջարկներով ենք հանդես եկել և թե′ օրենսդիր, թե′ գործադիր իշխանությանն առաջարկել ենք փոփոխել պայմանները, քանի որ սխալ է բոլոր հեռուստաընկերությունները կենտրոնացնել հանրային սեկտորում, և պետք է լինեն շուկայական հարաբերություններ, սակայն մեր ջանքերն արդյունք չեն տվել»,- ասում է Խոսքի ազատության կենտրոնի ղեկավարը:

Ինչ վերաբերում է մարզային այն հեռուստաընկերություններին, որոնք դուրս են մնացել թվային հեռարձակման համակարգից և շարունակում են անալոգային հեռարձակումը, փորձում են վերականգնել իրենց լսարանը՝ տարբեր միջոցներով:

Լոռիի մարզում գտնվող «Լոռի Թի Վի»-ն պայմանագրեր է կնքել կաբելային ՀԸ-երի հետ` ընդգրկվելով նրանց ցանցում: Լոռիի մարզի «Անկյուն 3» ՀԸ-ն սարքեր է բաժանում հանրությանը, որպեսզի կարողանան լսարանը պահել, սակայն, ինչպես նշում է Աշոտ Մելիքյանը, լսարանը կրճատվում է, գովազդները՝ նվազում, և մշուշոտ է այդ ՀԸ-ների հետագայի հարցը:

Վերջին տարիներին մեկ-երկու ՀԸ-ներ փակվեցին. ինչո՞ւ. հարցին Մելիքյանը պատասխանում է, որ ՀՌԱՀ-ը որոշեց, որ օպտիմալիզացիա պետք է անել, և և մեկ մասնավոր ընկերություն չի կարող մեկից ավելի սփռման իրավունք ունենալ: Այդպես փակվեցին մի քանի ՀԸ-ներ, սակայն այդ ընթացքում ձևավորվեց «ՊանԱրմենիան մեդիա գրուպը», որն իր մեջ ներառում է 3 ՀԸ, ինչպես նաև առցանց, ռադիո և տպագիր ԶԼՄ-ներ: Նրանք հարցում էին ուղարկել հակամենաշնորհային հանձնաժողով, այնտեղից պատասխանել էին, որ «դա տնտեսվարման հրաշալի միջոց է», թեև «Պանարմենիան մեդիա» հոլդինգում կոնցենտրացիան ակնհայտ է:

2002 թվականից, երբ Հայաստանում առաջին անգամ փակվեց «Ա1+» հեռուստաընկերությունը` մրցույթում չշահելու պատրվակով. ակնհայտ էր, որ իրականում կոնֆլիկտ կար այն ժամանակվա ՀՀ նախագահի և ՀԸ-ի տնօրինության միջև` 1999թ. հոկտեմբերի 27-ի դեպքերի լուսաբանման առնչությամբ, երբ զինված խումբը մտավ Ազգային ժողով և գնդակահարեց երկրի վարչապետին, Ազգային ժողովի նախագահին, պատգամավորներին: «Ա1+»-ի լուսաբանումը դուր չէր եկել նախագահին: Արդյունքում այն փակվեց և մինչև այժմ, թեև ՀԸ-ն մասնակցել է 17 մրցույթի, ոչ մի անգամ չի հաղթել:

Հայաստանում հեռուստաընկերությունները շարունակում են մնալ իշխանության վերահսկողության տակ, և անալոգային հեռարձակմանն անցնելը սոսկ պատրվակ էր սահմանափակ քանակությամբ ՀԸ-ներ ունենալու ու հսկողությունն առավել կայուն դարձնելու համար: