Երկրաշարժից 29 տարի անց համայնքները դուրս չեն եկել «աղետի գոտի» կաղապարից

1988 թ. դեկտեմբերի 7-ին՝ ժամը 11:41-ին, Հայաստանում տեղի ունեցավ մոտ 12 բալ հզորությամբ ավերիչ երկրաշարժ։ Րոպեների ընթացքում ավերվեցին Լենինականը՝ Գյումրին, Սպիտակը, Կիրովականը՝ Վանաձորը, Ստեփանավանը:

Պաշտոնական տվյալներով՝ զոհվեց ավելի քան 25 հազար մարդ, բայց իրականում այն անցնում էր 35 հազարից, իսկ անօթևան դարձավ՝ 530 հազարը։

Անցած տարիների ընթացքում բավականին աշխատանքներ են կատարվել՝ աղետի գոտիները վերականգնելու և աղետի կարգավիճակից համայնքները հանելու ուղղությամբ: Թեև այդ աշխատանքներն ակնհայտ են, սակայն դեռևս «աղետի գոտի» հասկացությունը մարդկանց հիշողությունից դուրս չի եկել: Այսօր էլ դեռ այդ շրջաններում բնակվող քաղաքացիների հետ հարց ու պատասխանի ժամանակ հաճախ ես լսում «մինչև երկրաշարժը», «երկրաշարժի ժամանակ» կամ «երկրաշարժից հետո» արտահայտությունները:

Դեռևս լուծված չեն շատ մարդկանց բնակարային խնդիրները: Երկրաշարժի ժամանակ վթարված բազմաթիվ շենքեր այդպես էլ մնացին կիսավեր վիճակում: Սկզբում բնակիչներին էվակուացրին՝ հայտարարելով, թե վերանորոգելու են շենքերը, սակայն այդպես էլ դրանք չվերանորոգվեցին:

Այս շինությունների մի մասը քանդվեց՝ լքվածության հետևանքով:

Մյուս վթարային շենքերի բնակիչները, հասկանալով, որ պետությունից այլևս ոչինչ ակնկալել պետք չէ՝ որոշեցին ժամանակավոր կացարաններից շենք վերադառնալ:

Այսօր, սակայն, այդ շենքերի վերևի ու ներքևի հարկերն աստիճանաբար փլուզվում են ու դառնում կյանքի համար վտանգավոր: Հայտնի են դեպքեր, երբ վերևի և ներքևի հարկերի բնակիչներն աստիճանաբար տեղափոխվում են միջին հարկերը, սակայն դա հարցի լուծում չէ, առավելևս՝ փրկություն:

Մեր նկարահանող խումբը եղել է աղետից տուժած որոշ շենքերում, և արձանագրել, որ դրանք դատապարտված են փլուզման, քանի որ շենքերի տանիքներն այլևս ի զոր չեն դիմակայելու անձրևներին ու քամիներին, իսկ նկուղային հարկերում էլ ջրագոյացություններ կան:

Բնակարանային խնդիրներից բացի, երկրաշարժի ժամանակ ավերված մի շարք գործարաններ այդպես էլ մնացին կիսավեր՝ մատնվելով բարձիթողի վիճակի և թալանի:

Այնպես որ՝ թեև երկրի իշխանությունը, դեռ մի քանի տարի առաջ պաշտոնապես հայտարարեց, թե «աղետի գոտին հասկացությունն այլևս անցյալում, է և երկրաշարժից տուժած շրջաններն այլևս աղետի գոտի չենք անվանելու», սակայն միայն ամպագոռգոռ հայտարարություններով հարցեր չեն լուծում:

Փաստն այն է, որ այսօր դեռևս բազմաթիվ ընտանիքներ անօթևան են, իսկ որոշներն էլ, շենքի վթարայնության պատճառով՝ անօթևան դառնալու ճանապարհին:

1988-ի աղետի լուրը Հայաստանի վրա բևեռեց համայն մարդկության ուշադրությունը։ ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի նախագահի տեղակալներ Բորիս Շչերբինը ձեռնամուխ եղավ առաջնահերթ խնդիրների լուծմանը։ Չնայած 15 աստիճան սառնամանիքին, նա կարողացավ կազմակերպել փլատակների տակ մնացած մարդկանց փրկությունը։ Գյումրիի փողոցներից մեկն այսօր կրում է Բորիս Շչերբինի անունը, որտեղ նաև կանգնած է նրա կիսանդրին։

Երկրաշարժից անմիջապես հետո տարբեր երկրներից հումանիտար օգնության բեռներով Հայաստան էին գալիս օդանավեր, գնացքներ, ավտոմեքենաների շարասյուններ։ Համակողմանի օգնությանը մասնակցում էին աշխարհի 113 երկրներ, բազմաթիվ միջազգային կազմակերպություններ։

Աջակցության ձեոք մեկնեց նաև սփյուռքահայությունը։ Այդ նպատակով ստեղծվեցին «ՍՕՍ Արմենիա», «Ազնավուրը Հայաստանին» և տասնյակ այլ կազմակերպություններ:

Բազմաթիվ սփյուռքահայեր շտապեցին իրենց հետ մայր հայրենիք բերել դեղորայք, հագուստ, վրաններ, սննդամթերք: Նրանցից շատերը մնացին Հայաստանում և անմիջական մասնակցություն ունեցան փրկարարական ու վերականգնողական աշխատանքներին։ Նրանց թվում էր նաև Շարլ Ազնավուրը, որը հետագայում նույնպես մեծ եռանդով շարունակեց իր ազգանվեր գործունեությունը։

Հազարավոր խեղված երեխաներ բուժման նպատակով տեղափոխվեցին Խորհրդային Միության և արտասահմանի բուժարաններ։