Մարտի 1-ի դեպքերը, գաղտնի տեսագրությունն ու իմ մանկական ուղեղում չտեղավորվող իրադարձությունները

Դպրոցից վերադարձա տուն։ Հյուրասենյակ մտնելուն պես լսեցի հեռուստացույցի բարձր ձայնն ու նկատեցի, թե ինչպես են հայրս ու մայրս նստել հեռուստացույցի առաջ ու ուշադիր լսում։

12 տարեկան էի ու մինչ այդ պահը չէի էլ հետաքրքրվել քաղաքականությամբ։ Միայն գիտեի, որ ընտրություններից հետո Երևանում «միտինգներ են», մարզերից եկող մեքենաները կանգնեցնում են ու զննում ու այն, որ մեր հարազատներից մի քանիսը նույնպես մասնակցում են այդ ցույցերին։

Ռեֆլեքսորեն ես էլ նստեցի բազմոցին ու սկսեցի լսել։ Հիշում եմ, որ հայրս շատ արագ թերթում էր ալիքներն ու լսում։ Հեռուստաալիքների վերին մասում գրված էր «արտակարգ թողարկում»։

Հետո ցուցադրեցին կադրեր, թե ինչպես են մարդիկ իրար ծեծում փայտերով, մահակներով, քարերով։ Ոմանք վիրավորվել էին ու արյունոտ ձեռքերով շարունակում էին պայքարել։

Հիշում եմ, որ խոսում էր ոստիկանական համազգեստով ինչ-որ մեկն ու ասում, որ իրավիճակը շարունակում է մնալ լարված ու պայթյունավտանգ։ Ամբողջ օրը մեր տանը լռություն էր։ Լուռ էինք ճաշի ժամանակ, լուռ թեյում էինք ու աշխատում։

Իսկ այդ ընթացքում լսվում էր հեռուստացույցի բարձր ձայնը։ Գիշերն անհանգիստ քնեցի։ Չէի կարող արթուն մնալ ու լսել, թե ինչ է կատարվում։ Տանն էլ հեռախոս չկար։ Ամբողջ գիշեր հայրս չքնեց։ Հյուրասենյակի բազմոցին պառկել էր ու ամբողջ գիշեր ծխում էր։

Առավոտյան գնացի դպրոց։ Աշակերտները փսփսում էին։ Փորձում էի մտնել խոսակցություններից ներս ու հասկանալ, թե գիշերն ինչ է կատարվել։ Տղաներից մեկն ասաց, որ մարդիկ են մահացել, վիրավորվել են իր բարեկամներից ոմանք ու քաղաքում շատ վատ վիճակ է։ Դպրոցում նույնպես լռություն էր։ Ուսուցիչը պատմում էր դասը, իսկ մենք՝ աշակերտներս, լուռ նայում էինք առաստաղին։ 

Այդպես մի քանի օր լուռ գնացինք դասի, լուռ ճաշեցինք տանն ու ապրեցինք լռության մեջ։ Շատերը պատմում էին սուտ պատմություններ, շատերը պատմում էին ճիշտը, սակայն մենք չէինք կարող հավատալ, որ հնարավոր է Հայաստանում այսպիսի բան լինի։
Հետո տեսանք կադրերը, թե իրականում ինչ է կատարվել Երևանում։ Անցավ մի քանի ամիս։ Մի օր էլ հայրս եկավ տուն, բերեց մի սկավառակ, որտեղ մարտի 1-ի դեպքերն էին։ Նստեցինք ամբողջ ընտանիքով ու նայեցինք։ Տեսանյութը դիտելուց հետո մի փոքր վախ մտավ մեջս։ Սկսեցի վախենալ ոստիկաներից, ցույցերից ու զենքերից։ Տեսանյութը դիտելուց հետո հայրս վերցրեց սկավառակն ու պահեց։ Հետո ասաց, որ ոչ ոքի չասենք, որ էսպիսի բան ենք տեսել։

Անցան օրեր, ամիսներ, տարիներ։ Մինչ օրս հիշում եմ այդ օրերը, կադրերն ու զգացողությունները։ Այդ ժամանակ ես չէի պատկերացնում, թե ինչու ու ինչպես այդ ամենը տեղի ունեցավ։ Իսկ հիմա հասկանում եմ, որ 10 տարի առաջ Երևանում սպանվեցին Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներ։

Ա.Զ.