Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության 30-ամյա պատմությունը, իրականությունն ու զարգացումները

Լեռնային Ղարաբաղի թեման հաճախ ասոցացվում է էթնիկ զտումների, պատերազմի և սահմանում զոհերի մասին նորությունների հետ: Անդրադառնալով այս հարցին, ինչպես նաև պոտենցիալ պատերազմի վերսկսմանը և հասկանալու համար պատերազմի պատճառները, անհրաժեշտ է վերլուծել մի քանի առանցքային փաստեր:

Հակիրճ անդրադառնանք խնդրի պատմական ասպեկտին: Առաջին անգամ Ուրարտու/Հայաստանի մասին նշվում է Դարեհ 1-ի «Բեհիստունյան» եռալեզու արձանագրությունում, իսկ ըստ մի քանի գիտնականների, պատմաբանների, ազգագրագետների կարծիքի հայ ժողովրդի ձևավորումն սկսվել է է՛լ ավելի վաղ:

Ուրարտու/Հայաստանը հիշատակվում է շատ արձանագրություններում, նամակներում, ինչպես նաև հին աշխարհի քարտեզներում: Օրինակ՝ Ուրարտական թագավորության առաջին հիմնադիր Արամե արքայի մասին հիշատակություն կա Ասորեստանի Սալմանասար Գ թագավորի արձանագրություններում: Մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դարում Հայաստանը դեռևս հիաշատակվում էր անտիկ շրջանի հույն պատմիչներ Հերոդոտի և Քսենոֆոնի աշխատություններում: Քսենոֆոնը իր «Անաբասիս» աշխատությունում նկարագրել է մ. թ. ա. 401-400թթ․ 10 հազար հույների մասնակցությունը Կյուրոս Կրտսերի արշավանքին և նրանց նահանջը Հայաստանի վրայով դեպի Սև ծով: Հայերի մասին հիշատակվում է նաև Ստարբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատության մեջ, ինչպես նաև երրորդ դարի հռոմեացի պատմաբան Մարկ Յուննան Յուստինի և շատ այլ պատմաբանների և փիլիսոփաների կողմից:

Պատմական Արցախի տարածքը Մեծ Հայքի 15 նահանգներից մեկն էր, որտեղ ի սկզբանե ապրել են հայերը: Սակայն Արցախի հայության համար պատմությունը «չար կատակը» խաղաց, երբ 1921 թ. հուլիսի 5-ին օրենքի ապօրինի խախտմամբ Արցախն անցավ նորաստեղծ Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության իրավասության տակ, չնայած նույն թվականի հուլիսի 4-ին Լեռնային Ղարաբաղի հարցը դրված էր Կովկասյան բյուրոյի պլենումում, որտեղ որոշում ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու մասին: Մնում է ավելացնել, որ 1921 թվականի մարտի 16-ին առանց Հայաստանի ներկայացուցիչների մասնակցության Մոսկվայում կայացած ռուս-թուրքական բանակցություններն ավարտվեցին բարեկամության ու եղբայրության մասին պայմանագրի ստորագրումով: Համաձայն պայմանագրի՝ Թուրքիային էին անցնում Կարսի մարզը, Սուրմալուի գավառը, Հայաստանից անջատվում և որպես ինքնավար տարածք Խորհրդային Ադրբեջանի պետական իշխանությանն էր հանձնվում Նախիջևանի գավառը, ընդ որում, հատուկ նշվում է, որ Ադրբեջանն այդ ինքնիշխանությունը չի զիջի երրորդ պետությանը: Այդ պատմական հայկական հողերը դարձան առուծախի առարկա՝ զոհաբերվելով հանուն բոլշևիկյան կառավարման: Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրին, ապա Հայաստանի ազգային հերոս, գեներալ Գարեգին Նժդեհի գլխավորած ազատագրական պայքարի շնորհիվ այն մնաց Հայաստանի կազմում, որը մինչ այժմ սեպ է համարվում Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև: 1980-ականների վերջին, երբ արդեն անխուսափելի էր ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, պարզ դարձավ, որ սահմաններն այլևս հնարավոր չէ այդ ձևով պահպանել: 1988 թվականի փետրվարին Հադրութում, Ստեփանակերտում, ինչպես նաև Երևանում մասսայական ցույցերով սկսվեց Ղարաբաղյան շարժումը: Ցույցերին հաջորդեցին փետրվարի 27-29-ը Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում (Գյանջա) ադրբեջանցիների կողմից կազմակերպված հայերի ջարդերը. 450 հազար հայ դարձավ փախստական: Հայերի կոտորածները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ղեկավարության ուշացած գործողությունները վերջնականապես տապալեցին հայ ժողովրդի վստահությունը կենտրոնական իշխանության հանդեպ: Պահպանելով ժողովրդավարության բոլոր կանոները՝ 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզում անցկացվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության հանրաքվեն։ Բնակչության 99,89% կողմ քվեարկեց Ադրբեջանի կազմից դուրս գալուն: Հանրաքվեն անցկացվեց միջազգային դիտորդների մասնակցությամբ: Ակնհայտ է, որ Բաքուն չընդունեց հանրաքվեի արդյունքները և դիմեց զենքի ուժին։ Օգտվելով այնտեղ տեղակայված ԽՍՀՄ 4-րդ բանակի ընձեռած հնարավորությունից՝ Ադրբեջանը ակտիվ ռազմական գործողություններ ծավալեց Լեռնային Ղարաբաղի դեմ: Մարտերն ընթանում էին փոփոխական հաջողություններով: Հայերի գլխավոր հաղթանակը Շուշիի գրավումն էր 1992 թվականի մայիսի 9-ին, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի հետ կապող «Բերձորի մարդասիրական միջանցքի» (Լաչինի) ազատագրումը: Շուշիի գրավումից հետո կամավորական ջոկատներից ձևավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանության բանակը: Բնականաբար, ընդհանուր ղեկավարման և համաձայնեցված գործողությունների արդյունքում բարձրանում էր ԼՂՀ պաշտպանության բանակի արդյունավետությունը: 1994 թվականի մայիսի 12-ին Հայաստանի Հանրապետության, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Ադրբեջանի ներկայացուցիչների միջև Բիշկեկում կնքվեց հրադադարի վերաբերյալ համաձայնագիր: Արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը և նրա յոթ շրջանները, որոնք հանդիսանում են անվտանգության գոտի, ձեռք բերեցին անկախություն:

Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման հարցով զբաղվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի համանախագահներն են Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները: Այս 24 տարվա ընթացքում Ադրբեջանի կողմից բազմիցս խախտվել է հրադադարի ռեժիմը, որի հետևանքը երկու կողմից բազմաթիվ մարդկային զոհերն են եղել: Սակայն շրջադարձային էին 2016 թվականի ապրիլյան լայնամասշտաբ գործողությունները, երբ ադրբեջանական զորքերը և հատուկ ջոկատայինները հանկարծահաս հարձակում գործեցին Արցախի Հանրապետության վրա՝ փորձելով գրավել ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի հսկողության տակ գտնվող մի շարք տարածքներ:

Հարկ է նշել, որ 1994թ. հրադադարի մասին համաձայնագրի ստորագրումից հետո ապրիլյան պատերազմը երկու բանակների առաջին լուրջ բախումն էր, որի ընթացքում միանգամից օգտագործվեցին հրետանի, բազմաթիվ հրթիռներ, անօդաչու թռչող սարքեր, ուղղաթիռներ, տանկեր և այլն: Բնականաբար, Ադրբեջանի ղեկավարության համար այս արկածախնդրությունը ռազմավարական տեսանկյունից պսակվեց անհաջողությամբ, սակայն պարզվեց, որ և՛ Հայաստանի զինված ուժերում, և՛ Արցախի պաշտպանության բանակում առկա էին մի շարք խնդիրներ: Ապրիլյան պատերազմից հետո ՀՀ պաշտպանության նախարարության և Արցախի պաշտպանության բանակի բազմաթիվ կառույցներում իրականացվեցին զգալի բարեփոխումներ:

Իսկ այժմ անդրադառնանք ապրիլյան պատերազմի պատճառներին: Ի՞նչը դրդեց Բաքվին պատերազմ սկսել Արցախում: Մեր կարծիքով, ցանկանալով Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը լուծել ռազմական ճանապարհով՝ Ադրբեջանն օգտվեց Թուրքիայի աջակցությունից․ վերջինիս այդ ժամանակահատվածում վատ հարաբերություններ ուներ Ռուսաստանի հետ: Սկսենք նրանից, որ քառօրյան ռազմական գործողություններում անհաջողության մատնվելուց հետո Ադրբեջանն ակտիվորեն սկսել է բանակի լուրջ վերազինման գործընթացը, իսկ նրան զենք են մատակարարում հիմնականում Թուրքիան, Ռուսաստանը, Իսրայելը: 1994 թվականից մինչ օրս Ադրբեջանը սպառազինության նպատակով ծախսել է 22 միլիարդ դոլար՝ բանակի վերազինմանն ուղղելով նավթի և գազի վաճառքից ստացած օգուտները: Փաստենք նաև այն, որ 2015թ. նոյեմբերի 24-ին Թուրքիայի օդուժի կողմից սիրիա-թուրքական սահմանի շրջանում ռմբակոծվել է ռուսական SU-24 ռմբակոծիչը, իսկ օդաչուն սպանվել է թուրք ազգայնականների կողմից: Այդ ամենից հետո Թուրքիայում սպանվեց Ռուսաստանի Դաշնության դեսպան Ա. Կառլովը: Երկու երկրների միջև հարաբերությունները , որոնք սրվել են Սիրիայում Ռուսաստանի Դաշնության օդային ուժերի ռազմական հաջողությունների ֆոնի վրա, կարելի է ենթադրել, որ Թուրքիան, որը սերտ ֆինանսական և տնտեսական կապերի մեջ էր իսլամական պետության պարագլուխների հետ փորձել է ուշադրությունը շեղել Թուրք-Ռուսական լարված հարաբերություններից՝ ապակայունացնելով իրավիճակը Արցախում և Ռուսաստանի սահմանի մոտ:

Հայաստանը համարվում է Արցախի Հանրապետության անվտանգության երաշխավորը։ Հայաստանը Հանրապետությունը նաև ՀԱՊԿ անդամ է: Նշենք, որ լայնամասշտամբ ռազմական գործողությունների ընթացքում չէր բացառվում Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչման հնարավորությունը, ինչը կաթվածահար կաներ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ջանքերը և լուրջ հարված կլիներ Ռուսաստանի համար: Հատկապես այն, որ վերջին տարիներին Ադրբեջանին վաճառվել է 6 միլիարդ դոլար արժողությամբ զենք, մինչդեռ Հայաստանը հանդիսանում է ՀԱՊԿ անդամ, որին անդամակցում է նաև Ռուսաստանը: Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միանալու դեպքում ՀԱՊԿ-ում ստեղծվելու էր տհաճ իրավիճակ: Սակայն արկածախնդրությունը ձախողվեց: Ապրիլի 5-ին Արցախի և Ադրբեջանի զինված ուժերը վերադարձան իրենց ելման դիրքերը: Ի դեպ, այս օրերին Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի տարածքը ռմբակոծվել է «Սմերչ» տեսակի ռեակտիվ հրետանուց: Նշենք նաև այն, որ մի շարք միջազգային կազմակերպություններ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով Ադրբեջանին ճանաչեցին ագրեսոր, ինչը թուլացրեց Ադրբեջանի դիրքերը միջազգային ասպարեզում: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը «Նոր Ադրբեջան» կուսակցության VI համագումարի ժամանակ հանդես եկավ մեկ այլ ռազմատենչ հայտարարությամբ՝ հրապարակավ հայտարարելով Երևանի և Զանգեզուրի «վերադարձի» մասին: Ադրբեջանական կողմից տարածքային հավակնությունների այս քաղաքականությունը հարևան երկրների նկատմամբ չեղյալ է համարում «խաղաղապահ» քաղաքականությունը:

Կցանկանայի ձեր ուշադրությունը սևեռել Ադրբեջանի ռազմատենչ հայտարարությունների և նրանց կողմից ԼՂՀ և ՀՀ սահմաններում մշտական լարվածություն առաջացնելու փաստի վրա: Մեր կարծիքով, լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունները քիչ հավանական են մի քանի պատճառով: Առաջին հերթին, ռազմական գիտությունից ելնելով՝ հարձակվող կողմը պետք է ունենա յոթ անգամ ավելի մեծ թվային առավելություն աշխատուժի և տեխնոլոգիայի առումով, ինչը Ադրբեջանը չունի: Երկրորդը կապի գործոնն է, մասնավորապես` Կազվին-Ռեշտ-Աստարա երկաթուղին, որը Իրանն ու Ադրբեջանը կապող «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային հանգույցի մի մասն է: Ըստ իրանական կողմի տեղեկությունների՝ առաջիկայում երկաթուղին կշահագործվի․մնում է կառուցել 12 կմ ճանապարհ: Բաքու-Ախալքալաք-Կարս երկաթուղին արդեն շահագործվում է: Համապատասխանաբար, մարտական գործողությունների ժամանակ բեռնափոխադրումները կաթվածահար կլինեն, երկաթուղային գծեր կգտնվեն վտանգի սպառնալիքի տակ, և Ադրբեջանի համար ամենավատ տարբերակը կլինի վերահսկողության փոխանցումը հայկական կողմին: Երրորդ պատճառը Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթատարի և Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազամուղի միջոցով ածխաջրածինների վաճառքի դժվարությունն է, ինչի հետևանքով Բաքուն իր ածխաջրածինները Թուրքիա է հասցնում Վրաստանով: Խոսքը վերաբերում է հումքի և հումքի մատակարարման միջոցներին, ինչը կազմում է Ադրբեջանի բյուջեի առյուծի բաժինը: Եվ եթե հայկական կողմը կաթվածահար անի այդ խողովակների գործունեությունը կամ վերահսկի դրանք, ապա Ադրբեջանը կհայտնվի շատ բարդ իրավիճակում: Չորրորդ՝ հայկական կողմը կարող է վնաս հասցնել «Մենգաչե» հիդրոէլեկտրակայանի պատնեշին, և քանի որ ՀԷԿ-ը բլրի վրա է, դժվար չէ ենթադրել, որ հարթավայրերը կանցնեն ջրի տակ: Հետևաբար, Ադրբեջանի տարածքում վերոհիշյալ կենսական օբյեկտների ոչնչացման, վնասման կամ վերահսկողության ռիսկերը շատ ավելի բարձր են: Փաստորեն, նշված բոլոր օբյեկտները գտնվում են Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ սահմանի հյուսիսային հատվածում:

Հինգերորդ՝ Ադրբեջանի կողմից ապրիլյան ագրեսիան ցույց տվեց, որ իր բանակը, չտիրապետելով ժամանակակից ռազմական տեխնիկային, պատրաստ չէ հաղթական պատերազմի: Վեցերորդ՝ բացի Թուրքիայից, որը երազում է «Մեծ Թուրան» ստեղծելու և Թուրքիայի հովանու ներքո թուրքերի վերամիավորման մասին, Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմը շահավետ չէ ո՛չ Ռուսաստանի, ո՛չ էլ Իրանի համար: Հարցն այն է, որ Իրանի տարածքը բնակեցված է թուրքալեզու բնակչությամբ, և ժամանակ առ ժամանակ Բաքուն առաջ է քաշում նրանց՝ Ադրբեջանին միանալու հարցը: Իրանում նաև մի շարք հանրահավաքներ են եղել, որտեղ ցուցարարները պահանջում էին Ադրբեջանի հյուսիսային իրանական տարածքները միացնել Ադրբեջանին: Հետևաբար Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցող ցանկացած էսկալացիա կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ Իրանի ազգային անվտանգության վրա արմատական թուրքամետ խմբերի ակտիվացման առումով: Եվ, իհարկե, տնտեսական խնդիրը նույնպես կթողնի իր ազդեցությունը, քանի որ հարավը հյուսիսային հատվածին կապող վերը նշված երկաթուղին չի գործի: Ռուսաստանի համար հարավի ապակայունացումը շահավետ չէ, քանի որ այն պայմանավորված է համաշխարհային իրավիճակով․ նախ Արևմուտքի պատժամիջոցների քաղաքականությունը, որը հարվածում է Ռուսաստանի բյուջեին, և երկրորդ՝ Դոմբասի պատերազմը: Պաշտպանելով իր արևմտյան և հարավ-արևմտյան սահմանները՝ Ռուսաստանը չի կարող անտեսել իր անվտանգության հարցը և որոշակի ռեսուրսներ ուղղորդել այդ խնդիրների լուծման համար: Երրորդ՝ Սիրիայի պատերազմը և դրանում Ռուսաստանի ակտիվ մասնակցությունը, օդատիեզերային ուժերի միջոցով Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում ահաբեկիչների ոչնչացման գործողությունները: Թույլ տալ ևս մեկ պատերազմական անկայունության օջախ հարավում, մեր կարծիքով, Ռուսաստանի համար ամենևին շահավետ չէ: Ի լրումն այս ամենի՝ Հայաստանը, լինելով Ռուսաստանի ռազմավարական գործընկերը և ՀԱՊԿ անդամ, Գյումրիում տեղակայել է իր 102-րդ ռազմական բազան:

Դիտարկենք հայկական կողմի հնարավորությունները Ադրբեջանի տարածքում կենսական օբյեկտների ոչնչացման և ագրեսիայի դեմ հակազդեցության առումով: Նախ՝ ռազմական նշանակության օբյեկտները մոտ են գտնվում Արցախի սահմաններին, ինչը թույլ է տալիս ոչնչացնել նրանց բազմակի հրթիռային համակարգերը, ինչպիսին է «Սմերչը»: Երկրորդ՝ ՀՀ-ն իր տրամադրության տակ ունի 9K720 «Իսկանդեր» օպերատիվ մարտավարական հրթիռային համալիր: Մեծ հավանականությամբ կարելի է պնդել, որ լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների դեպքում, եթե դրանք սպառնալիք են Հայաստանի ազգային անվտանգությանը, այդ հրթիռները կօգտագործվեն: Հրթիռները գրեթե անհասանելի են հակահրթիռային համակարգերի համար, իսկ առավելագույն սահմանը մինչև 500 կմ է:

Վերոշարադրյալից կարող ենք անել հետևյալ եզրակացությունները՝

1. Պատմականորեն Արցախը երբեք չի եղել Ադրբեջանի կազմում: 2. Արցախը 1920-ական թվականներին ընդգրկվել էր նորաստեղծ Ադրբեջանի կազմում՝ խախտելով ՌՍՖՍՀ-ի նորմերը և կանոնները, և հողերը փոխանցելու որոշումն ընդունվել է բացառապես Ի. Վ. Ստալինի կողմից: Պահպանելով ԽՍՀՄ-ում գործող բոլոր միջազգային նորմերն ու իրավական ակտերը՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն անցկացրեց հանրաքվե, ցանկություն հայտնեց դուրս գալ Ադրբեջանի ԽՍՀ-ից, որից հետո սկսվեցին հայերի կոտորածները և Ղարաբաղյան պատերազմը: 3. Ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծման այլընտրանք չկա, բացառությամբ խաղաղ ճանապարհի և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում: 4. Ադրբեջանը պատրաստ չէ լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների, շատ բարձր է ինչպես նոր տարածքների, այնպես էլ ճանապարհային հանգույցների կորստի կամ դրանց հասցվելիք վնասների սպառնալիքը: Առավելագույնը, որին Ադրբեջանը կարող է գնալ, դա նոր ագրեսիան է 2016 թ. ապրիլյան քառօրյայի նմանությամբ, զորքերի սահմանափակ կոնտինգենտի օգտագործմամբ: 5. Ադրբեջանի ղեկավարության բոլոր ռազմատենչ հայտարարությունները կրում են ավելի պոպուլիստական բնույթ և նախատեսված են ներքին օգտագործման համար:

Սերգեյ Վարդազարյան
Քաղաքագետ, քաղ. գիտ. թեկնածու